کوردپرێس: لەکاتێکدا کە گفتوگۆ دەربارەی داهاتووی پێکهاتەی هێزەکانی پێشمەرگە و پرۆسەی یەکخستنەوەیان جارێکی تر لە ناوەندە سیاسی و یاساییەکانی هەرێمی کوردستان و عێراقدا سەرنجی خراوەتەسەر، لەتیف شێخ مستەفا، مافناسی عێراقی، لە یادداشتێکدا بەدواداچوونی بۆ پێگەی یاسایی پێشمەرگە لە دەستووری عێراقدا کردووە و جەختی لەسەر پێویستی کۆتاییهێنان بە پێکهاتە چەکدارە حزبییەکان و ڕێکخستنی ئەم هێزانە لە چوارچێوەی هێزێکی یەکگرتوو، پیشەیی و بێلایەن لەژێر فەرمانی وەزارەتی پێشمەرگەدا کردووەتەوە. ئەو هەروەها داوای کردووە کە هەوڵەکان بۆ قۆرخکردنی چەک لە دەستی دەوڵەتدا، هێزەکانی پێشمەرگەش بگرێتەوە.

دەربارەی پێگەی یاسایی و دەستووریی پێشمەرگە

باران لە لێرە و لەوێ لێدوان دەبیستین دەربارەی پێشمەرگە و دەگوترێت پێشمەرگە هێزێکە خاوەن پێگەی دەستوورییە و لە دەستووری عێراقیشدا ناوی هێنراوە. هەندێک دەڵێن لە پێشەکی دەستووردا ئاماژەی پێکراوە و هەندێکی تر پێیان وایە لە بڕگەی پێنجەمی ماددەی ١٢١دا ناوی هێنراوە. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە لە هیچ بەشێکی دەستووری عێراقدا، چ لە پێشەکیدا و چ لە دەقی یاساکەدا، ناوی پێشمەرگە وەک هێزێکی بەرگری نەهێنراوە.

ئەوانەی ئیدیعا دەکەن بڕگەی پێنجەمی ماددەی ١٢١ پێشمەرگەی وەک هێزی پارێزەری هەرێم ناساندووە، یان ئەم بڕگەیەیان نەخوێندووەتەوە، یان خوێندوویانەتەوە بەڵام دروست تێنەگەیشتوون، یاخود تەنها دەیانەوێت تێگەیشتنی دڵخوازی خۆیانی لێ پێشکەش بکەن. چونکە بڕگەی پێنجەمی ماددەی ١٢١، «پاسەوانانی هەرێم» وەک هێزێکی ئاسایشی ناوخۆ دەناسێنێت، نەک هێزی بەرگری.

لەم بڕگەیەیاندا هاتووە:

«حکومەتی هەرێم دەسەڵاتی هەیە هەر ڕێکارێک کە بۆ بەڕێوەبردنی هەرێم پێویست بێت ئەنجامی بدات، بەتایبەتی دروستکردن و ڕێکخستنی هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆی هەرێم وەک پۆلیس، ئاسایش و پاسەوانانی هەرێم.»

بۆیە، لە ڕوانگەی دەستوورییەوە، تەنانەت ئەگەر مەبەست لە «پاسەوانانی هەرێم» هەمان پێشمەرگەش بێت، ئەم هێزە هێزێکی ئاسایشی ناوخۆیە، نەک هێزی بەرگری؛ ئەویش بەو مەرجەی هێزێکی فەرمی و سەر بە حکومەتی هەرێم بێت، نەک بەو شێوەیەی ئێستا کە هەیە و سەر بە پارتە سیاسییەکانە. تەنانەت ئەگەر دەستووریش پێشمەرگەی وەک هێزی بەرگری بناساندایە، دیسان بارودۆخی ئێستای نەدەگرتەوە.

بەڵام تەنانەت ئەگەر لە باسی دەستووریش بپەڕینەوە و پێشمەرگەی ڕاستەقینە ـ کە لای گەلی کوردستان پێگە و هێمایەکی تایبەتی هەیە ـ بە مافێکی ڕەوا و یاسایی بزانین، دیسان ئەم هێزە حزبییانەی ئێستا ناچنە ناو ئەو پێناسەیەوە. زیاتر لە بیست ساڵە خەڵکی کوردستان و تەنانەت دۆستانی کوردیش داوای یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە دەکەن، بەڵام ئەم داواکارییە تا ئێستا بێئەنجام ماوەتەوە.

لەبەر ئەوە، کاتێک عەممار حەکیم دەڵێت پێشمەرگە هێزێکی سەربازییە، بەڵام دەبێت یەکگرتوو و پیشەیی بێت، نەک بەو شێوەیەی ئێستا کە هەر حزبێک و تەنانەت هەندێک کەسیش هێزی چەکداری سەربەخۆی خۆیان هەیە، قسەیەکی ڕاست دەکات. دۆخی ئاوا چیتر پێشمەرگە نییە، بەڵکو جۆرێکە لە میلیشیا و جیاوازییەکی لەگەڵ حەشدی شەعبیدا نییە. ئەو لە ڕاستیدا ئاماژەی بە واقیعی مەوجود و پێویستییەکانی دەستوور کردووە؛ ئێستا نازانم ئەم قسەیەی لە ڕووی زانیارییەوە گوتووە یان تەنها لەبەر دڵسۆزی بووە.

لەبەر ئەمە، ئەم هێزە دەبێت ببێتە هێزێکی سەربازیی یەکگرتوو لەژێر فەرمانی وەزارەتی پێشمەرگەدا و چیتر پێویستی نییە پارتە سیاسییەکان هێزی چەکدار یان میلیشیای تایبەتی خۆیان هەبێت.

هەروەها پێویست ناکات وەزیری پێشمەرگە، سەرۆک ئەرکانەکان و فەرماندەی یەکە سەربازییەکان سەر بە حزبەکان بن. ئەم بەرپرسیارێتییانە دەبێت بدرێنە دەست ئەفسەرانی پیشەیی، بێلایەن و سەربازی؛ وەک چۆن دەستووری عێراقیش ڕوونی دەکاتەوە کە ئەفسەر و کارمەندانی هێزە بەرگرییەکان نابێت وابەستەیی حزبییان هەبێت یان چالاکی سیاسی ئەنجام بدەن، و هیچ حزبێکیش بۆی نییە میلیشیا یان هێزی چەکداری لەبەردەستدا بێت. چونکە ئەگەر ئەم هێزانە سەر بە حزب بن، لە ڕووی یاساییەوە لە پێناسەی میلیشیا و هێزە چەکدارەکانی دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتدا جێگەیان دەبێتەوە و دەبێت قەدەغە بکرێن.

بۆیە، هەموومان، بەتایبەتی ئەو حزبانەی کە هێزی چەکداریان نییە، دەبێت بێ ترس و سڵکردنەوە داوا لە تام باراک بکەین هەمان ئەو گوشارەی کە بۆ تێکەڵکردنی چەکەکانی حەشدی شەعبی لە چوارچێوەی وەزارەتی بەرگری عێراقدا دەیکات، لەسەر پێشمەرگەش جێبەجێی بکات تا ئەم هێزەش ببێتە هێزێکی یەکگرتوو لەژێر فەرمانی وەزارەتی پێشمەرگەدا. بە پێچەوانەوە، ئەم هێزانە وەک ساڵانی ڕابردوو لە ململانێ سیاسییەکاندا، بەتایبەتی لە هەڵبژاردنەکاندا، خراپ بەکاردەهێنرێن.

واقیعەکە ئەوەیە کە حزبەکان بۆ شەڕ پێویستیان بە هێزەکانی پێشمەرگە نییە؛ چونکە لە بنەڕەتدا بەهۆی بەرژەوەندییەکانی خۆیانەوە ناچنە ناو چوونە نێو شەڕەوە، و بۆ سەپاندنی دەسەڵاتیش پشتیان بە پێشمەرگە نەبەستووە، بەڵکوو لە ڕێگەی هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆوە نفووز و دەسەڵاتی خۆیان بەکارهێناوە.

بۆیە، دەبێت هەمووان بە یەک دەنگ داوا بکەین کە گوشارەکانی تام باراک پێشمەرگەش بگرێتەوە و ئەم هێزە لە چوارچێوەی وەزارەتێکی پێشمەرگەی بێلایەن، پیشەیی و سەربازیدا ڕێکبخرێت؛ بە جۆرێک کە چیتر هیچ هێزێکی چەکداری حزبی یان نافەرمی نەمێنێتەوە و هیچ پاساوێک بۆ بەردەوامبوونی ئەم دۆخە نەبێت.

لە کۆتاییدا، کوردایەتیی ڕاستەقینەی حزبەکان لێرەدا دەردەکەوێت؛ ئەوەی تا چەند ئامادەن دەستبەرداری هێزە چەکدارەکان و میلیشیا حزبییەکانی خۆیان ببن، نەک تەنها بە دروشمی بریقەدار و بێ ناوەڕۆک لەسەر کوردایەتی بەردەوام بن.