بەپێی هەواڵی کوردپرێس، سنوور بۆ زۆرێک لە پارێزگاکانی وڵات تەنیا هێڵێکی جوگرافییە، بەڵام بۆ کوردستان، سنوور بە واتای دەرفەت، سەرمایە و تایبەتمەندییەکی ڕکابەرییە. پارێزگایەک کە کەوتووەتە سەر یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی پەیوەندیی ئێران لەگەڵ عێراق و هەرێمی کوردستان، و ساڵانێکە بەشێکی بەرچاوی بازرگانیی دەرەکیی وڵات لە دەروازە فەرمییەکانییەوە ئەنجام دەدرێت. ئەم پێگە جوگرافییە، کوردستانی کردووە بە یەکێک لە گرنگترین بازنەکانی بەستنەوەی ئابووریی ئێران بە بازاڕەکانی ڕۆژئاوای ئاسیاوە؛ پێگەیەک کە ئەمڕۆ زیاتر لە ڕابردوو لە ئامارەکانی بازرگانیی دەرەکیدا ڕەنگی داوەتەوە.

لە ساڵانی ڕابردوودا، بەهۆی فرەوانبوونی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکان لەگەڵ عێراق و زیادبوونی ڕۆڵی ڕێڕەوە وشکانییەکان لە بازرگانیی ناوچەییدا، گرنگیی سنوورەکانی ڕۆژئاوای وڵات دوو هێندە بووەتەوە. لەم نێوەندەدا، کوردستان بەهۆی هەبوونی سنووری فەرمی، توانای بەرزی ترانزێت، دەستڕاگەیشتنی ئاسان بە بازاڕی چەند دە ملیۆنیی عێراق و نزیکی لە تۆڕی گواستنەوەی ڕۆژئاوای وڵات، توانیویەتی پێگەیەکی تایبەت لە بازرگانیی دەرەکیی ئێراندا بەدەست بهێنێت. هەر ئەم خاڵە بەهێزەش وای کردووە کە هەر گەشەکردنێک لە پێوەرە بازرگانییەکانی ئەم پارێزگایەدا، تەنیا سەرکەوتنێکی ناوخۆیی نەبێت، بەڵکوو نیشانەیەک بێت بۆ زیادبوونی ڕۆڵی ئێران لە بازرگانیی ناوچەییدا.

ڕاپۆرتی دەستکەوتەکانی بازرگانیی دەرەکیی کوردستان لە دوو مانگی یەکەمی ساڵی ۱۴۰۵دا نیشانی دەدات کە کۆی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکانی پارێزگاکە گەیشتووەتە ۷۱۲ ملیۆن دۆلار، کە بە بەراورد لەگەڵ هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوودا، گەشەکردنی %۱۵۸ـی بەخۆیەوە بینیوە؛ ئامارێک کە دەری دەخات پشکی کوردستان لە بازرگانیی دەرەکیی وڵاتدا زیادی کردووە و توانستە سنوورییەکانی ئەم پارێزگایە چالاکتر بوونەتەوە.

بەڕێوەبەری گشتیی پیشەسازی، کانزا و بازرگانیی کوردستان پێی وایە ئەم ژمارانە تەنیا بەشێک لە توانای ڕاستەقینەی پارێزگاکە نیشان دەدەن. "محەمەد بەختیار خەلیقی" دەڵێت: «کۆی بازرگانیی دەرەکیی پارێزگاکە لە دوو مانگی یەکەمی ئەمساڵدا گەیشتووەتە ۷۱۲ ملیۆن دۆلار، کە بە بەراورد لەگەڵ هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوودا، بە ڕێژەی %۱۵۸ بەرزبووەتەوە».

لە ئابووریی ئەمڕۆی جیهاندا، هەر ناوچەیەک بتوانێت ببێتە ڕێگەیەکی ئارام، خێرا و کەم تێچوو بۆ گواستنەوەی کاڵا، لە دەستکەوتی ئابووریی بەرچاو سوودمەند دەبێت. کوردستانیش بەهۆی کەوتنی لەسەر ڕێگەی پەیوەندیی ئێران لەگەڵ عێراق و هەرێمی کوردستان، خاوەنی پێگەیەکی لەم شێوەیەیە. گەشەکردنی ترانزێتی کاڵا لە سنوورەکانی پارێزگاکەوە تەنیا بە واتای زیادبوونی داهاتی ڕاستەوخۆی بەدەستهاتوو لە گواستنەوە و خزمەتگوزارییە سنوورییەکان نییە، بەڵکوو دەبێتە هۆی بوژانەوەی چالاکیی کۆمپانیاکانی گواستنەوە، وێستگەکانی بارکردن، خزمەتگوزارییەکانی گومرک، کۆگاکردن، چاککردنەوە، دڵنیایی (بیمە) و دەیان چالاکیی ئابووریی تری سەر بەم کەرتە.

زیادبوونی ترانزێت هەروەها بە واتای بەرزبوونەوەی گرنگیی جیۆپۆلەتیکیی پارێزگاکەیە؛ چونکە هەرچی قەبارەی زۆرتری کاڵا لە سنوورەکانی کوردستانەوە تێپەڕێت، ئەم پارێزگایە ڕۆڵێکی کاریگەرتری دەبێت لە زنجیرەی دابینکردن و بازرگانیی ناوچەییدا، و زەمینەش بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان لە کەرتەکانی لۆجستی، پیشەسازییە پاڵپشتەکان و خزمەتگوزارییە بازرگانییەکاندا لەبارتر دەبێت.

لە دوو مانگی یەکەمی ئەمساڵدا، ۵۹۵ هەزار تۆن کاڵا بە بەهای ۷۱۲ ملیۆن دۆلار لە سنوورەکانی پارێزگاکەوە ترانزێت کراوە؛ ژمارەیەک کە بە بەراورد لەگەڵ هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوودا، لە ڕووی کێشەوە %۲۶ و لە ڕووی بەهاوە %۳۶ زیادی کردووە. ئەم ئامارە نیشانی دەدات کە سنوورەکانی کوردستان جیا لە هەناردەکردن، بەرەو ئەوە دەچن ببنە یەکێک لە گرنگترین ڕێگەکانی تێپەڕبوونی کاڵا لە ڕۆژئاوای وڵاتدا.

خەلیقی بە جەختکردنەوە لەسەر ئەم بابەتە، ترانزێتی بە یەکێک لە گرنگترین توانستە ئابوورییەکانی پارێزگاکە زانی و گوتی: «لەم ماوەیەدا ۵۹۵ هەزار تۆن کاڵا بە بەهای ۷۱۲ ملیۆن دۆلار لە سنوورەکانی پارێزگاکەوە ترانزێت کراوە، کە بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ڕابردوودا، لە ڕووی کێشەوە %۲۶ و لە ڕووی بەهاوە %۳۶ گەشەی کردووە».

سنوورەکانی کوردستان تەنیا شوێنی تێپەڕبوونی کاڵا نین؛ بەڵکوو ئەم سنوورانە دەروازەی هەناردەکردنی بەرهەمە ئێرانییەکانن بۆ یەکێک لە گرنگترین بازاڕەکانی بەکاربردن لە ناوچەکەدا. بازاڕی عێراق و هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا هەمیشە یەکێک لە مەبەستە سەرەکەکانی کاڵای ئێرانی بووە، و بەرهەمهێنەرانی کوردستانیش بەهۆی هاوسێیەتیی جوگرافییەوە، پشکێکی بەرچاوی ئەم بازاڕەیان بەرکەوتووە.

زیادبوونی بەهای هەناردەکردن، دەری دەخات کە پێکهاتەی کاڵا هەناردەکراوەکانی پارێزگاکە بەرەو ئەو بەرهەمانە ڕۆیشتووە کە بەهای زیادکراوی زۆرتریان هەیە؛ بابەتێک کە دەتوانێت داهاتی دراوی بیانیی پارێزگاکە بەرز بکاتەوە و زەمینەی گەشەپێدانی پیشەسازییە بەرهەمهێنەرەکانیش خۆش بکات.

لە دوو مانگی یەکەمی ئەمساڵدا، ۲۵۹ هەزار تۆن کاڵا بە بەهای ۱۰۲ ملیۆن دۆلار لە کوردستانەوە هەناردە کراوە. ئەم ڕێژەیە لە ڕووی کێشەوە %۶ دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام بەهای هەناردەکردنەکە %۴۲ زیادی کردووە. هەروەها لەم بڕە، ۲۴۴ هەزار تۆن بە بەهای ۶۱ ملیۆن دۆلار لە ڕێگەی گومرکەکانی پارێزگاکەوە و ۵۴ هەزار تۆن بە بەهای ۴۱ ملیۆن دۆلار لە گومرکەکانی تری وڵاتەوە هەناردە کراون.

بە بڕوای بەڕێوەبەری گشتیی پیشەسازی، کانزا و بازرگانیی کوردستان، زیادبوونی بەهای هەناردەکردن نیشانی دەدات کە بەرهەمهێنەرانی پارێزگاکە بەرەو هەناردەکردنی ئەو کاڵایانە هەنگاویان ناوە کە بەهای زیادکراوی زۆرتریان هەیە؛ بابەتێک کە دەتوانێت لە ساڵانی داهاتوودا داهاتی دراوی بیانیی پارێزگاکە زیاتر بکات.

یەکێک لە گرنگترین پێوەرەکان کە دۆخی ئابووریی سنوورەکان نیشان دەدات، تەرازووی بازرگانییە. ئەرێنیبوونی ئەم پێوەرە دەری دەخات کە داهاتەکانی بەدەستهاتوو لە هەناردەکردن و بازرگانیی دەرەکی، زیاتر بووە لە تێچووەکانی هاوردەکردن، و ئابووریی پارێزگاکە خاوەنی قازانجی بازرگانییە.

بۆ پارێزگایەکی وەک کوردستان کە بەشێکی گرنگی ئابوورییەکەی لەسەر بنەمای بازرگانیی سنووری ڕاوەستاوە، پاراستنی تەرازووی بازرگانیی ئەرێنی گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە ئەم پێوەرە دەتوانێت زەمینەی ڕاکێشانی سەرمایە، فرەوانکردنی خزمەتگوزارییە بازرگانییەکان و زیادبوونی هەلی کار لە ناوچە سنوورییەکاندا بڕەخسێنێت.

بەپێی ئامارە فەرمییەکان، تەرازووی بازرگانیی کوردستان لە دوو مانگی یەکەمی ئەمساڵدا ۹۸۵ ملیۆن دۆلار بووە؛ هەرچەندە ئەم پێوەرە بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ڕابردوودا نزیکەی %۲۱ دابەزیوە، بەڵام هێشتا بە ئەرێنی ماوەتەوە و نیشانی دەدات کە هەناردەکردن و چالاکییە بازرگانییەکانی پارێزگاکە هێشتا بەسەر هاوردەکردندا زاڵن.

خەلیقی لەم بارەیەوە دەڵێت: «ئەرێنیبوونی تەرازووی بازرگانیی پارێزگاکە، نیشاندەری باڵادەستیی هەناردەکردن و چالاکییە بازرگانییەکانی کوردستانە لە بەراورد لەگەڵ هاوردەکردندا».

گەشەکردنی بەهای هاوردەکردنی کاڵاکان لە پاڵ سنوورداربوونی قەبارەکەیدا، نیشانی دەدات کە بەشێکی سەرەکیی ئەو کاڵایانەی هاوردی پارێزگاکە کراون، پێکهاتوون لە ئامێر، پێداویستیی تەکنیکی و کاڵا سەرمایەیییەکان؛ ئەو کاڵایانەی کە دەتوانن زەمینەی گەشەپێدانی بەرهەمهێنان، زیادکردنی توانای پیشەسازییەکان و بەرزکردنەوەی هێزی هەناردەکردنی پارێزگاکە لە داهاتوودا دابین بکەن.

ڕەوتی لەم شێوەیە دەری دەخات بازرگانیی سنووری لە کوردستاندا تەنیا لە هەناردەکردنی کاڵادا کورت نەبووەتەوە، بەڵکوو بەرەبەرە دەبێتە بسترێک بۆ بەهێزکردنی بەرهەمهێنان، پەرەپێدانی پیشەسازییەکان و بەرزکردنەوەی سوودمەندیی ئابووری.

لە ماوەی دوو مانگی یەکەمی ئەمساڵدا، تەنیا ۳ تۆن کاڵا بە بەهای ۲۰ ملیۆن دۆلار هاوردی پارێزگاکە کراوە، کە بەهایەکەی بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ڕابردوودا نزیکەی %۵۲۴ زیادی کردووە. ئەم بابەتە نیشانی دەدات کە بەشێکی هەرە زۆری هاوردەی پارێزگاکە، کاڵا سەرمایەیییەکان، ئامێرەکان و پێداویستییە گرانبەهاکانن کە بەهای زیادکراوی بەرزیان هەیە، ئەمەش دەتوانێت بنەمای گەشەپێدانی بەرهەمهێنان و بازرگانیی داهاتوو دابین بکات.

پسپۆڕانی گەشەپێدانی ناوچەیی پێیان وایە ئەو پارێزگایانەی خاوەنی تایبەتمەندیی سنوورین، ئەگەر ژێرخانی گونجاویشیان هەبێت، دەتوانن ببنە جەمسەری لۆجستی و ناوەندی دابەشکردنی کاڵا لەسەر ئاستی ناوچەکەدا. کوردستان بەهۆی پێگەی جوگرافی، دەستڕاگەیشتن بە بازاڕی عێراق، توانای بەرزی ترانزێت و گەشەی بەردەوامی بازرگانیی دەرەکی، هەموو مەرجە سەرەتاییەکانی بۆ بوون بە یەکێک لە گرنگترین چەقە بازرگانییەکانی ڕۆژئاوای ئێران لەبەردەستدایە.

زیادبوونی قەبارەی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکان لە پاڵ پەرەپێدانی ژێرخانە سنوورییەکاندا، جیا لە گەشەکردنی داهاتەکانی پارێزگاکە، دەبێتە هۆی ڕەخساندنی هەلی کاری بەردەوام، بوژانەوەی خزمەتگوزارییەکانی گواستنەوە، گەشەکردنی پیشەسازییەکانی بەستنەوە و پاکەتکردن، کۆگاکردن، هەناردەکردنەوە و زیادبوونی وەبەرهێنانی ناوخۆیی و دەرەکی. بەم هۆیەوە زۆرێک لە پسپۆڕان، سنوورەکانی کوردستان نەک تەنیا وەک خاڵێکی جوگرافی، بەڵکوو وەک گرنگترین لایەنی ئابووریی ئەم پارێزگایە دەبینن.

خەلیقی جەخت لەسەر هەمان بابەت دەکاتەوە و دەڵێت: «گەشەکردنی بەهای هەناردەکردن، زیادبوونی هاوردەی سەرمایەیی و بەردەوامیی ڕەوتی ڕو لە سەرووی ترانزێت، پێگەی کوردستان وەک یەکێک لە پارێزگا ستراتیژییەکانی وڵات لە بازرگانیکردن لەگەڵ بازاڕەکانی ناوچەکەدا، بەتایبەت هەرێمی کوردستانی عێراق، زیاتر لە ڕابردوو بەهێز کردووە».

ئەو پەرەپێدانی ژێرخانە سنوورییەکان، ئاسانکاری لە پرۆسە بازرگانییەکان، پشتگیریکردنی هەناردەکاران و زیادکردنی پشکی ئەو کاڵایانەی خاوەن بەهای زیادکراون لە هەناردەکردندا، وەک گرنگترین بەرنامەکانی بەردەم پارێزگاکە ناو دەبات و پێی وایە بەدیهاتنی ئەم بەرنامانە، وای کردووە سنوورەکانی کوردستان بتوانن پشکێکی زۆرتری بازرگانیی دەرەکیی وڵات بۆ خۆیان دابین بکەن.

ئەمڕۆ ئامارەکان پەیامێکی ڕوونیان پێیە؛ سنوورەکانی کوردستان چیتر تەنیا ڕێگەی تێپەڕبوونی کاڵا نین، بەڵکوو بوونەتە ماتۆڕی جوڵێنەری ئابووریی پارێزگاکە و یەکێک لە گرنگترین خاڵە بەهێزەکانی ڕکابەریی ئێران لە بازرگانیی ڕۆژئاوای ئاسیادا. بەردەوامیی ئەم ڕەوتە، لە پاڵ تەواوکردنی ژێرخانەکانی گواستنەوە، لۆجستی، وێستگە سنوورییەکان و پەرەپێدانی خزمەتگوزارییە بازرگانییەکان، دەتوانێت کوردستان بکاتە چەقی سەرەکیی بازرگانیی ڕۆژئاوای وڵات و یەکێک لە کاریگەرتریین پارێزگا سنوورییەکانی ئێران لە ئابووریی ناوچەکەدا.

ڕاپۆرت: سرووش حەبیبی ڕاد