لە نێواندا، ئەوەی زیاتر لە هەموو شتێک ڕای گشتی ئازار داوە، نەک تەنیا خۆی ڕووداوەکە، بەڵکو بێدەنگیی قورس و ماناداری سەرۆکی شارەوانیی سنە و ئەندامانی ئەنجومەنی شاری سنەیە. بێدەنگییەک کە کاتژمێر بە کاتژمێر بەردەوامە و مەودای نێوان خەڵک و بەڕێوەبەرانی شارەوانی زیاتر دەکات.

ئەگەر بەڕێوەبەرانی شار خۆیان لەم کارەساتەدا بە بێتاوان دەزانن، بۆچی لە دەربڕینی ڕاستییەکان دەترسن؟ ئەگەر بۆ ئەرکەکانی خۆیان بەڵگە و بەرگرییەکیان هەیە، بۆچی لەگەڵ خەڵکدا بەشی ناکەن؟ و ئەگەر کەمتەرخەمی یان سستییەک لە ئەرکدا ڕووی داوە، بۆچی بوێریی ئۆباڵکێشان و وەرگرتنی بەرپرسیارێتی ناهێننە کایەوە؟

خەڵکی سنە ئەمڕۆ زیاتر لە هەموو شتێک، «وەڵام»یان دەوێت؛ نە بێدەنگی، نە بێباکی و نە خۆشاردنەوە لە پشت دیوارە بەرزەکانی باڵەخانە ئیدارییەکان.

تاڵتر لەوەش ئەوەیە کە ئەندامانی ئەنجومەنی شار کە دەبێت زمانی داواکاریی خەڵک و چاودێری ئەرکەکانی شارەوانی بن، ڕێگەی بێدەنگییان هەڵبژاردووە. ئەنجومەنێک کە لە ڕۆژانی ئاساییدا لە دەستکەوت و بڕیارەکانی خۆی دەدوێت، ئەمڕۆ لە بەرامبەر گەورەترین داواکاریی ڕای گشتیدا، کپ بووە. ئەم بێدەنگییە، نە نیشانەی داناییە و نە نیشانەی ڕێزگرتن لە هەستی کۆمەڵگە؛ بەڵکو وێنەیەکە لە سڕبوونی دامەزراوەیەک کە فەلسەفەی بوونی، چاودێری و وەڵامدانەوەیە.

پرسیاری ئەمڕۆی خەڵک زۆر ڕوونە؛ ئایا گیانی منداڵێکی سێ ساڵانە ئەوەندە بێبایەخ بوو کە تەنانەت شایستەی هەڵوێستێکی فەرمی، داوای لێبوردنێک یان ئامادەبوونێک لە نێو بنەماڵەی داغداردا نەبێت؟

خراپترین جۆری بەڕێوەبردن، بەڕێوەبردنێکە کە لە ڕۆژانی سەرکەوتندا خۆی لە سەرووی وێنە و ڕێوڕەسمەکاندا دادەنێت، بەڵام لە ڕۆژانی قەیراندا، بێدەنگی بەسەر وەڵامدانەوەدا هەڵدەبژێرێت. بەرپرسیارێتی، شەقامێکی یەکئاڕاستە نییە؛ ناکرێت لە کاتی کردنەوەی پڕۆژەکاندا، هەموو شانازییەکان بە ناوی بەڕێوەبردنی شارەوە بنووسرێت، بەڵام لە کاتی ڕوودانی کارەساتدا، هیچ کەس ئامادە نەبێت تەنانەت چەند خولەکێک لە بەرامبەر خەڵکدا بووەستێت و وەڵام بداتەوە.

ئەمڕۆ ئیتر بابەتەکە تەنیا گیانلەدەستدانی ئارین نییە؛ بابەتەکە، لەناوچوونی بڕوای گشتییە. بڕوا لەو کاتەدا درزی تێدەکەوێت کە خەڵک هەست بکەن بەڕێوەبەران، خۆیان سەرووتری وەڵامدانەوە دەبینن؛ گۆیا ڕای گشتی هیچ مافێکی بۆ پرسیارکردن نییە و بنەماڵەیەک کە منداڵەکەی لەدەست داوە، تەنیا دەبێت لەگەڵ بێدەنگیی بەرپرساندا ڕابێت.

ڕەنگە هەندێک پێیان وابێت کە بێدەنگی، لە توندیی ڕەخنەکان کەمدەکاتەوە؛ بەڵام ڕاستییەکە ڕێک پێچەوانەکەیەتی. بێدەنگی، توڕەیی گشتی قووڵتر دەکاتەوە. بێدەنگی، ئەم تێگەیشتنە دروست دەکات کە بەڕێوەبەران یا قەبارەی کارەساتەکەیان دەرکنەکردووە یاخود ڕەساڵەتی خۆیانی بۆ ڕوونکردنەوە لێ تێکچووە.

سەرۆکی شارەوانیی سنە و ئەندامانی ئەنجومەنی شار دەبێت بزانن کە خەڵک، پێش هەر بڕیارێکی دادوەری، پێش هەر ڕاپۆرتێکی پسپۆڕانە و پێش هەر ئەنجامێکی لێکۆڵینەوە، چاوەڕوانی ڕەفتارێکی مرۆییان دەکرد؛ ئەوەی لە بەرامبەر کۆمەڵگەدا بووەستن، لەگەڵ خەڵکدا بدوێن، هاوخەمی بپێوژن، بەرپرسیارێتیی ئەخلاقیی خۆیان لە ئەستۆ بگرن و بڵێن بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی کارەساتێکی وەها چی دەکەن. بەڵام ئەوەی تا ئێستا بینراوە، تەنیا بێدەنگی بووە.

بێدەنگی، کاتێک لە بەرامبەر ئازاری بنەماڵەیەک و داواکاریی شارێکدا شێوە دەگرێت، ئیتر هەڵبژاردنێکی بەڕێوەبردن نییە؛ جۆرێکە لە بێباکی بەرامبەر بە ویژدانی گشتی.

ئەمڕۆ سنە چاوەڕوانی بەیاننامەی پڕ لە دروشم و زێدەڕۆیی نییە؛ چاوەڕوانی ڕاستگۆییە. چاوەڕوانی وەرگرتنی بەرپرسیارێتییە. چاوەڕوانی ئەوەیە کە بەڕێوەبەرانی شار، لەبری خۆشاردنەوە لە پشت بێدەنگیدا، ڕووبەڕووی خەڵک بووەستن و وەڵام بدەنەوە. چونکە لە بیرەوەریی خەڵکدا، هەندێک جار ئەوەی زیاتر لە خودی کارەساتەکە دەمێنێتەوە، بێدەنگیی ئەو کەسانەیە کە دەبوو وەڵام بدەنەوە بەڵام هەڵیانبژارد هیچ نەڵێن.

* سرووش حەبیبی ڕاد