بەپێی هەواڵی کوردپرێس، هاوکات لەگەڵ دووبارە ورووژاندنەوەی باسی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا، ڤیدیۆ مێژووییەکەی سوێندخواردنی لەیلا زانا، وەک یەکەم ژنی کورد کە توانیویەتی بچێتە ناو پەرلەمانی ئەم وڵاتەوە، جارێکی تر بە شێوەیەکی بەربڵاو لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دەستاودەست دەکات. وێنە و دیمەنەکانی پەیوەندیدار بە ساڵی ١٩٩١ کە زانا لە حاڵی خوێندنی سوێندی نوێنەرایەتی و دەربڕینی ڕستەیەکی کورت بە زمانی کوردی پیشان دەدات، لە ماوەی مانگەکانی ڕابردوودا ملیۆنان جار لە نێوان بەکارهێنەرانی کورددا بڵاوکراوەتەوە و جارێکی تر ناوی ئەوی کردووەتەوە بە یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی ناوەندی گشتی.

بۆ زۆرێک لە کوردانی تورکیا، ئەم ڤیدیۆیە تەنها دیمەنێکی ئەرشیفی نییە؛ بەڵکو هێمایەکە بۆ خەباتێک کە دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە سێ دەیە، هێشتا بەردەوامە. لە بارودۆخێکدا کە میدیا سەرەکییەکانی تورکیا ساڵانێکە لەگەڵ سنووردارکردنی بەربڵاو لە ڕووماڵکردنی ڕوانگە سیاسییەکانی کورددا ڕووبەڕوون و زۆرێک لە ڕۆژنامە، کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان و ڕۆژنامەنووسانی کورد خراونەتە ژێر گوشارەوە، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە گرنگترین گۆڕەپان بۆ پاراستنی بیرەوەریی بەکۆمەڵ و گێڕانەوەی مێژوو لە ڕوانگەی کوردەوە. دووبارە بڵاوکردنەوەی ئەم دیمەنانەش هەوڵێکە بۆ زیندوو ڕاگرتنی بەشێک لەم بیرەوەرییە مێژووییە.

لەیلا زانا لە ساڵی ١٩٦١ لە شاری سیلیڤان (فەقێیان)، لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا لەدایکبووە. ناسیاوی و هاوسەرگیریی ئەو لەگەڵ مەهدی زانا، کە یەکێک لە کەسایەتییە ناسراوەکانی بزووتنەوەی سیاسیی کوردە، ڕۆڵێکی گرنگی لە شێوەگرتنی چالاکییە سیاسییەکانیدا هەبوو. مەهدی زانا لە ساڵی ١٩٧٧ وەک یەکەم سەرۆکی شارەوانیی سۆسیالیست و کوردی ئامەد (دیاربەکر) هەڵبژێردرا، بەڵام دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٩٨٠ بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانی و بەرگریکردن لە زمانی کوردی، زیاتر لە دەیەیەک زیندانی کرا و ئەشکەنجە درا.

لەیلا زانا لە سەردەمی زیندانیبوونی هاوسەرەکەیدا، هێدی هێدی بوو بە کەسایەتییەکی سەربەخۆ لە گۆڕەپانی سیاسیدا. ئەو بە سەفەرکردن بۆ وڵاتانی جیاواز، زانیاریی لەسەر دۆخی زیندانیانی سیاسی و مافەکانی کورد بڵاوکردەوە و بە تێپەڕبوونی کات پێگەیەکی باڵاتری لە هاوسەرەکەی لە ناو بزووتنەوەی سیاسیی کورددا بەدەستهێنا. خاڵی وەرچەرخانی ژیانی سیاسیی زانا، چوونە ناو پەرلەمانی تورکیای بوو لە تشرینی دووەمی ١٩٩١دا. ئەو دوای خوێندنی سوێندی فەرمی بە زمانی تورکی، ڕستەیەکی کورتی بە زمانی کوردی بەسەر زماندا هێنا: «ئەم سوێندە بۆ برایەتی نێوان گەلی تورک و گەلی کورد دەخوێنم.»

ئەم ڕستەیەی کە ئەمڕۆ زۆر میانڕەو و ئاشتیخوازانە بەدیار دەکەوێت، لەو سەردەمەدا کاردانەوەی توندی پێکهاتەی سیاسیی تورکیای لێکەوتەوە. لە دەیەی ١٩٩٠دا، هەر جۆرە دەربڕینێکی ئاشکرای ناسنامەی کوردی، لە ڕوانگەی دەسەڵاتەوە، وەک بەگژداچوونەوەی چەمکی فەرمیی یەکپارچەیی نیشتمانی سەیر دەکرا. هاوکات لەگەڵ چڕبوونەوەی ململانێی نێوان حکومەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، سنووردارکردنەکانی سەر زمان و کلتوری کوردیش زیادیان کرد.

دەرهاویشتەی ئەم کارە بۆ لەیلا زانا زۆر قورس بوو. لە ساڵی ١٩٩٤دا پارێزێبەریی پەرلەمانیی ئەو لەگەڵ چەند نوێنەرێکی تری کورد لادرا و پاشان بە تۆمەتی هاوکاری لەگەڵ پەکەکە سزای ١٥ ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا؛ سزایەک کە لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ناوەندە نێودەوڵەتییەکانەوە بەهۆی نادادپەروەربوونی پرۆسەی دادگاییکردنەکەوە، بە توندی ڕەخنەی لێگیرا. لەیلا زانا لە ماوەی زیندانیکردنیدا توانی خەڵاتی ساخارۆڤی پەرلەمانی ئەوروپا بۆ ئازادیی بیروڕا بەدەستبهێنێت و بوو بە یەکێک لە ناسراوترین هێما جیهانییەکانی خەبات بۆ مافەکانی مرۆڤ و مافی کەمینەکان.

سەرەڕای ئەمەش، گرنگیی لەیلا زانا بۆ زۆرێک لە کوردەکان زیاتر لەوەی پەیوەندی بە خەڵاتە نێودەوڵەتییەکان یان پشتگیرییە دەرەکییەکانەوە هەبێت، لە خۆڕاگری و بەرگریی ئەو بۆ پاراستنی ناسنامەی کوردی دەبینرێتەوە. ئەو بوو بە هێمایەک بۆ بەرگری لە دژی سڕینەوەی سیاسی، کلتوری و زمانیی کورد. ئەگەرچی دوای ئازادبوونی لە زیندان دووبارە گەڕایەوە بۆ چالاکیی سیاسی، بەڵام هێدی هێدی لە ئامادەبوونی چالاکانە لە سیاسەتدا دوورکەوتەوە و ئەمڕۆ زیاتر وەک یەکێک لە کەسایەتییە سەرچاوە و ڕێزلێگیراوەکانی کۆمەڵگەی کوردی دەناسرێت.

دووبارە گەڕانەوەی ناوی زانا بۆ سەرووی هەواڵەکان، هاوکاتە لەگەڵ وەبیرهێنانەوەی بەردەوامیی ڕوانگەی دژەکورد لە بەشێک لە کۆمەڵگە و سیاسەتی تورکیادا. نموونەیەک لەم دۆخە، دروشمە ڕەگەزپەرستانە و ڕەگەزخوازییەکانی هاندەرانی یانەی بۆرساسپۆر بوو لە دژی ئەو لە کاتی یارییەکی تۆپی پێدا لە کانوونی یەکەمی ڕابردوودا؛ کارێک کە هاوکات بوو لەگەڵ کاردانەوەی پشتگیریی هەندێک لە کەسایەتییە نەتەوەپەرستە توندڕەوەکان لەوانە ئومیت ئۆزداغ، ڕێبەری پارتی زەفەر.

ئەم کاردانەوانە پیشان دەدەن کە بەشێک لە کەشوهەوای سیاسیی تورکیا هێشتا داواکارییە ناسنامەییەکانی کورد نەک وەک داخوازییەکی شەرعی دیموکراتی، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک لە دژی یەکپارچەیی وڵات سەیر دەکات. لەبەر ئەم هۆکارەش، زانا هێشتا وەک هێمایەک لە ناسنامەی کوردی، دەکرێتە ئامانجی هێرشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان.

ئەزموونی لەیلا زانا نموونەیەکی ڕوونی چەمکی «لوتکەی جیاکاری»یە؛ چونکە ئەو نەەک تەنها بەهۆی ژنبوونی و نە بە تەنها بەهۆی کوردبوونی، بەڵکو بەهۆی هاوکاتبوونی ئەم دوو ناسنامەیە لە یەکێک لە گرنگترین پێگە سیاسییەکانی وڵاتدا، لەگەڵ گوشاری دووقات (مەدەبڵ) ڕووبەڕوو بووەتەوە. لە ڕوانگەی چالاکوانانی ژنی کوردەوە، زۆرێک لە ڕەوتە فێمینیستییەکانی تورکیاش لە بەرگریکردن لەو ژنە کوردانەی دەبنە قوربانیی جیاکاریی نەتەوەیی و سیاسی، کارکردنێکی لاوازیان هەبووە.

پرۆسەی ئاشتی نێوان حکومەتی تورکیا و پەکەکە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ تا ٢٠١٥ هیوایەکی بۆ چاکسازیی سیاسی، فراوانکردنی مافە کلتورییەکان و کۆتاییهێنان بە ململانێکان دروستکردبوو، بەڵام شکستی ئەم پرۆسەیە، جارێکی تر بووە هۆی زیادبوونی توندوتیژی، جەمسەرگیریی کەشی سیاسی و چڕبوونی گوشارەکان لە دژی سیاسییەکانی کورد. لە ماوەی ساڵانی ڕابردووشدا دەیان سەرۆک شارەوانیی هەڵبژێردراوی کورد لەسەر کار لادران و سەرپەرشتیارانی دەستنیشانکراوی حکومەت خرانە شوێنیان، و زۆرێک لە سیاسییەکانی کورد لەگەڵ دۆسیەی دادوەری و قەدەغەکردنی سیاسی ڕووبەڕوو بوونەتەوە.

سەرەڕای ئەمانەش، ئاماژەگەلێک بۆ ئەگەری دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ لە گفتوگۆکان لەسەر پرسی کورد دەبینرێت؛ ئەگەرچی هێشتا ڕوون نییە ئەم پێشهاتانە دەبنە هۆی دانوستانێکی جیددی و بەردەوام یان نا. ئەزموونی ساڵانی ڕابردوو پیشانی داوە کە چارەسەرکردنی پرسی کورد تەنها لە ڕێگەی ڕێوشوێنی ئەمنییەوە دەستەبەر نابێت.

کەواتە، بڵاوکردنەوەی بەربڵاوی دیمەنەکانی سوێندخواردنە مێژووییەکەی لەیلا زانا، تەنها خوێندنەوەی ڕووداوێکی مێژوویی نییە، بەڵکو وەبیرهێنانەوەی ئەم ڕاستییەیە کە ئەو پرسیارانەی ئەو زیاتر لە سی ساڵ لەمەوبەر لەسەر ناسنامە، یەکسانی و پێکەوەژیان هێنایە ئاراوە، هێشتا لە بەردەم کۆمەڵگە و گۆڕەپانی سیاسیدایە لە تورکیادا. لەم ڕوانگەیەوە، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە بڕبڕەیەک بۆ پاراستنی بیرەوەری مێژوویی، وەرگرتنەوەی گێڕانەوە سڕدراوەکان و بەردەوامیی بەرگریی مەدەنیی کۆمەڵگەی کورد.