پەرەسەندنەکانی ئەم دواییەی هەرێمی کوردستان و ناکامیی پارتە دەسەڵاتدارەکان لە پێکهێنانی کابینەی نوێ، ئاسۆی سیاسی، ئەمنی و ئابووریی ئەم ناوچەیەی خستووەتە ناو تەمومژی گومان و نیگەرانییەکی قووڵەوە. لەم پێناوەدا، «سەرتیپ جەوهەر» ڕۆژنامەنووس و شرۆڤەکاری ناسراوی کورد، لە یادداشتێکی نوێدا کە لە پەڕەی تایبەتی خۆی بڵاوی کردووەتەوە، بە ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی و پسپۆڕانە کەوتووەتە شیکردنەوەی ئەم قەیرانە تێکهەڵکێشراوە.

ناوبراو لەم وتارە شیکارییەیدا، بە تێپەڕین لە تەعاروفە باوە حزبییەکان، چوار هۆکاری سەرەکیی «نێودەوڵەتی، ناوچەیی، عێراقی (بەغدا) و ناوخۆیی» وەک چەقە سەرەکییەکانی لاوازکردنی پێکهاتەی هەرێم دەخاتە بەر باس و لێکۆڵینەوە. بە بڕوای ئەم ڕۆژنامەنووسە، کۆتاییهاتنی سەبری ستراتیژیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هۆشدارییە ڕوونەکانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان لەلایەک، و هەستانەوەی سەرلەنوێی بەغدا بۆ مەرکەزییەت و کۆنترۆڵکردنی شادەمارە ئابووری و سەربازییەکان (لەوانەش هێزەکانی پێشمەرگە و دەروازە سنوورییەکان) لەلایەکی دیکەوە، زەنگی مەترسییەکی جدییە بۆ هەولێر.

ئەوەی لە خوارەوە دەیخوێننەوە، یادداشتەکەی سەرتیپ جەوهەرە:

ئەگەر پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەم قۆناغەدا نەگەنە ڕێککەوتن، هەموو ئەگەرەکان کراوە دەبن.

سەبارەت بە هێزەکانی پێشمەرگە پەیوەندی بە هێزەکانی هاوپەیمانانەوە کراوە، بەڵام وەڵامەکەیان دڵخۆشکەر نەبووە.

یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان داوای نیوەی پۆستەکانی حکوومەت دەکات، بە پۆستە باڵاکانیشەوە، بەڵام پارتی دیموکراتی کوردستان ئەم داوایەی ڕەت کردووەتەوە.

مەیلی شۆڤێنیستانە لە بەغدا هەیە بۆ سنووردارکردنی هەرێمی کوردستان.

هۆکارە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان بۆ سنووردارکردنی هەرێمی کوردستان هاوتەریب بوونەتەوە.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ١٠ ساڵە بەرنامەڕێژی بۆ بەرپرسانی هەرێمی کوردستان دەکات و پارە دەدات، بەڵام هێشتا هێزە کوردییەکان یەکلا و یەکگرتوو نەکراونەتەوە.

ئەمریکا عێراقێکی نیمچە مەرکەزیی دەوێت و لە سەرێشەی کێشەکانی کوردستان و کەللەڕەقیی کوردەکان ماندوو بووە.

ئێران دوای کۆتاییهاتنی شەڕی لەگەڵ ئەمریکا، کاردانەوەی دەبێت و تۆڵە لە هەرێمی کوردستان دەکاتەوە.

سەرتیپ جەوهەر

دۆخی هەرێمی کوردستان بەرەو قۆناغێکی زۆر سەخت هەنگاو دەنێت. ئەگەرچی هیوایەک هەبوو کە لانی کەم پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کۆببنەوە، بەڵام لە دوو ڕۆژی ڕابردوودا ئەو ترووسكاییە هیوایەش لەناو چوو. یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان سەقفی داواکارییەکانی بەرز کردووەتەوە و داوای دابەشکردنی هاوشێوەی پۆستەکان (پەنجا بە پەنجا) دەکات، بە پۆستە باڵاکانیشەوە، پارتی دیموکراتی کوردستانیش ئامادەی دانوستان نییە. لە ئاییندەیەکی نزیکدا ئەگەری سازدانی کۆبوونەوە نییە و شەڕی ڕاگەیاندن لە دوو ڕۆژی ڕابردوودا دەستی پێکردووە. ئەگەر پارتی و یەکێتی نەتوانن تا دوو مانگی داهاتوو کۆببنەوە و لەسەر کابینەی نوێ ڕێکبکەون، دۆخێکی نەخوازراو بەسەر هەرێمی کوردستاندا زاڵ دەبێت و هەموو ئەگەرەکان کراوەن، هێشتا ڕوون نییە چی ڕوودەدات.

لەلایەکی دیکەوە، مەیلێکی شۆڤێنیی مەزهەبی و نەتەوەیی لە بەغدا هەیە بۆ سنووردارکردنی هێزەکانی پێشمەرگە، دەروازە سنوورییەکان و نەوتی هەرێمی کوردستان. سەبارەت بە هێزەکانی پێشمەرگە کە تا ئێستا یەک نەخراونەتەوە، پلانێک لەلایەن بەغداوە هەیە بۆ بەستنەوەی ئەم هێزانە بە وەزارەتی بەرگریی عێراقەوە. لەم ڕووەوە هەرێمی کوردستان پەیوەندی بە هێزەکانی هاوپەیمانان و ئەمریکاوە کردووە بۆ ڕێگریکردن لەم پلانە، بەڵام وەڵامێکی ناڕوونیان پێدراوەتەوە کە ئەمەش مەترسییەکەی زیاتر کردووە. هێزی پێشمەرگە پرسێکی ستراتیژییە بۆ گەلی کوردستان، بەداخەوە ٣٥ ساڵە هێزێکی حزبی بووە و نەیانتوانیوە بیکەنە هێزێکی یەکگرتوو و ڕێکخراو، بەردەوامیی ئەم دۆخە بیانوویەکی گونجاوە بۆ بەغدا و ئەمریکا تا بۆ ڕێکخستنەوەی هێزە عێراقییەکان، ئەوانیش ببەستنەوە بە بەغداوە.

دەروازە سنوورییەکانیش لەژێر هەڕەشەی دەستبەسەرداگرتندان. لە لایەکەوە دەیانەوێت سیستمی (ئاسیکۆدا) بە تەواوی لە دەروازەکانی هەرێمدا جێبەجێ بکەن، لە هەمان کاتدا هێڵی نسێبین-تەلکۆچەر یان ڕەبیعە بۆ بازرگانی نێوان عێراق و تورکیا لە ڕێگەی خاکی سووریاوە چالاک بکرێت، کە ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر دەروازەی ئیبراهیم خەلیل دەبێت و وشکی دەکات؛ ئەو دەروازەیەی کە ٣٥ ساڵە پرسیار لەسەر داهاتەکەی دەکرێت. پرسی نەوتیش یەکێکی ترە لەو بابەتانەی کە ئەگەری دەستکاریی هەیە، بەتایبەت ئەو کێڵگە نەوتییانەی دەکەونە ناوچە جێناکۆکەکانەوە، ڕەنگە هەوڵ بدەن لە دەستی هەرێمی کوردستانی دەرهێنن، بەڵام هێشتا ڕوون نییە چۆن گوشارەکە دەخرێتە گەڕ.

هۆکارەکانی لاوازبوونی هەرێمی کوردستان

هەرێمی کوردستان دەچێتە ناو دۆخێکی خراپ و مەترسیدارەوە کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر مانەوەی دەبێت. مەترسییە بەردەوامەکان دەرەنجامی حوکمرانیی لاواز، گوێ نەگرتن لە دۆستان و دەستگرتنە بە بەرژەوەندییە حزبییەکانەوە. بەدیاریکراوی دوای ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧، تێڕوانینی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرامبەر بە حوکمرانیی هەرێمی کوردستان گۆڕاوە. چەندین جار بە شێوازی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ هۆشداری دراوەتە سەرکردایەتی و بڕیاربەدەستانی هەرێمی کوردستان. (جینین پلاسخارت) نوێنەری پێشووی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق، لە ساڵی ٢٠٢١دا بە ڕوونی لەبەردەم چاوی تەواوی سەرکردە کوردەکاندا ڕوونکردنەوەی دا و بە کورتی وتی: «ئاگاداری خۆتان بن، ئەگەر خۆتان ڕێکنەخەن و گۆڕانکاری نەکەن، هەرێمی کوردستان بەم شێوەیە نامێنێتەوە!» بەڵام لە جیاتی چاککردنی هەڵەکان و چاکسازی لە حوکمرانیی ئیفلاجبووی هەرێمدا، دۆخەکە خراپتر بوو. نیشانەکانی ئەم دۆخە خراپە لە حاڵی دەرکەوتندان، زەمینە و هۆکارەکانی لاوازکردنی هەرێم زۆر زیاتر بوون لە ڕابردوو، دەتوانین بڵێین هۆکار و پاڵنەرە نێودەوڵەتی، ناوچەیی و ناوخۆییەکان هاوتەریب بوونەتەوە و ڕەنگە ئەم پڕۆسەیە خێراتر بکەن، کە دەکرێت بەم شێوەیە ڕوون بکرێنەوە:

یەکەم: هۆکاری نێودەوڵەتی

دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە ٣٥ ساڵ، تا ئێستا ئەم هەرێمە بە دروستی دانەمزراوە و هێزێکی سەربازی و ئەمنیی یەکگرتووی نییە. زیاتر لە ١٠ ساڵە (له‌ ساڵی ٢٠١٦وە) ئەمریکا هەم پلان و نەخشەڕێگای پێشکەش کردووە، هەم مانگانە بە شێوەیەکی فەرمی دەیان ملیۆن دۆلار هاوکاری و مووچە دەداتە وەزارەتی پێشمەرگە بۆ دروستکردنی هێزێکی سەربازیی یەکگرتوو، بەداخەوە تا ئێستا هیچ نەکراوە. لە ساڵی ٢٠١٥وە پەرلەمانی هەرێمی کوردستان نیوەچڵ و پەککەوتووە و هیچ ڕۆڵێکی لە بڕیارداندا نییە، ئێستاش تەواوی ئەم حوکمرانییە لە دەرەوەی چوارچێوەی یاساییە و هیچ پێناسەیەکی نییە.

ئیدارەی ئێستای ئەمریکا دیدگایەکی جیاوازی هەیە بەرامبەر بە بەرژەوەندییەکانی وڵاتەکەی، پرسیارە گرنگەکە بۆ ئەوان ئەوەیە: بە چ لۆژیکێک داکۆکی لە هەرێمێک بکەن کە دەیان ساڵە هەوڵ دەدەن ڕێکی بخەن و چاکی بکەن تا لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیاندا بگونجێت! بەڵام ئەگەر هەرێمێک یان ڕژێمێک سوودی بۆیان نەبێت، بۆچی پاڵپشتی لێ بکەن و بیپارێزن؟! جگە لەمەش، ئیدارەی ترەمپ ئەوە ناشارێتەوە کە ئەوان پاڵپشتی لە حکوومەتی مەرکەزی و حوکمرانیی گوێڕایەڵ دەکەن، وەک چۆن (ئەحمەد شەرعی)یان لە تۆڕی تیرۆرەوە گەیاندە دەسەڵات و ئێستا هەرچییەکیان بوێت پێی دەکەن! بۆیە ئەوان پشتگیری لە بەغدایەکی بەهێز و نیمچە مەرکەزی دەکەن، زۆر ئەستەمە چیتر تاقەتی سەرێشەی هەرێمی کوردستان و کەللەڕەقیی سەرکردەکانیان هەبێت. لێدوانەکانی (تۆم باڕاک) بە ڕوونی ئەم ڕاستییە دەسەلمێنن تا هەر کەسێک بیوێت، باشتر لە بابەتەکە تێبگات.

هۆکار و خواستە ناوچەییەکان:

سەرباری لێدوان و وریایی بەرپرسانی هەرێمی کوردستان، ئەوان (ئێرانییەکان) لەسەر ئەو باوەڕەن کە ئەم هەرێمە سەرچاوەی مەترسی بووە بۆ سەر ئێران. بەڵام وا دیارە ئێران کەوتووەتە دۆخی کاردانەوە بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان. دوور نییە بە شێوازی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، بەتایبەت لە ڕێگەی بەغداوە گوشار بخاتە سەر هەرێمی کوردستان. دوای کۆتاییهاتنی شەڕی لەگەڵ ئەمریکا، گوشارەکان زیاتر و دیارتر دەبن.

هۆکاری بەغدا:

نەوەیەکی نوێ لە پەرلەمان و حکوومەت لە بەغدا هاتوونەتە سەر کار، ئەوان نایانەوێت پێکدادانیان لەگەڵ ئەمریکادا هەبێت، لانی کەم دەیانەوێت [بەم شێوەیە بێت]. ئەوان خۆیان لەگەڵ پێداویستییەکانی ئەم قۆناغەدا دەگونجێنن. لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، ژمارەیەک لەو گرووپە چەکدارانەی کە پێشتر وەک دژە ئەمریکا دەناسران، چەکەکانیان ڕادەستی حکوومەت کرد، کە ئەمەش لە چوارچێوەی سیاسەتی ئەمریکادایە بۆ گەڕاندنەوەی جۆرێک لە مەرکەزییەت و چەقگەرایی بۆ بەغدا. بێگومان لە سایەی ئەم تێگەیشتنە نوێیەدا، مەیلێکی شۆڤێنی دژ بە هەرێمی کوردستان هەیە بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتەکانی، بەتایبەت دەستدرێژیکردنە سەر هێزی پێشمەرگە و لکاندنی بە سوپای عێراقەوە، هەروەها هەندێک پرسی تری پەیوەست بە دەسەڵاتەکانی هەرێم وەک هەرێمێکی فیدراڵ.

هۆکاری ناوخۆیی:

هۆکاری ناوخۆیی، مەترسیدارترین هۆکاری لاوازکردن و سنووردارکردنی قەوارەی هەرێمی کوردستانە. دۆخی خراپی ناوخۆی هەرێمی کوردستان هۆکاری سەرەکیی دروستبوونی تەواوی هۆکارەکانی دیکەیە. نەبوونی هەرێمێکی یەکگرتوو، هێزێکی پێشمەرگەی یەکگرتوو، پەرلەمانێکی کارا، حکوومەتێکی شەرعی و هاوشێوەکانی، زەمینەی ڕەخساندووە بۆ دەستێوەردان و سەپاندنی هەر مەرجێک بەسەر هەرێمی کوردستاندا؛ چ لە لایەن بەغداوە بێت یان لە لایەن ئێران و ئەمریکاوە. هیچ دەرفەتێک بۆ ڕاکردن و خۆشاردنەوە لەم ڕاستییانە نەماوە و چیتر کات لەبەردەستدا نییە. بەکورتی؛ ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین، پێشبینیکراو بوو. بەرپرسانی هەرێمی کوردستان زۆر باشتر دەزانن، چونکە جگە لەوەی لۆژیکی سیاسی و حکومڕانی ڕێگە نادات هەرێمی کوردستان بەم شێوەیە بەردەوام بێت، هێزەکانی هاوپەیمانان، ئەورووپا و ئەمریکاش ڕاستەوخۆ هۆشدارییان داوەتە بەرپرسانی هەرێم سەبارەت بە چاکسازیی حکومڕانی، باشکردنی بژێویی خەڵک و گونجان لەگەڵ دۆخی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا. بۆیە ئەگەر بۆ ئێمە پێشبینی بێت، بۆ بەرپرسانی هەرێم پێشبینی نییە، چونکە بە نووسراو و بە شێوازی ڕاستەوخۆ ئەم ڕاستییانەیان پێ وتراوە.