بەپێی هەواڵی کوردپرێس، تەحسین ئۆلوس، یەکێکە لەو دەنگبێژانەی شارەوانی خانا ئاکسپار (چنار) بە سەردانی گەڕەکە جیاوازەکان، ژیان و بەرهەمەکانیان تۆمار و ئەرشیو دەکات. ئەو دەڵێت: دەنگبێژی بۆ ماوەی ٥٣ ساڵ بەردەوام بووە لەسەری، بۆی تەنها هونەر نییە، بەڵکوو عەشقە.
نەریتی دەنگبێژی، کە یەکێکە لە ستوونە سەرەکییەکانی کەلتووری کوردی، لە ژێر کاریگەری سیاسەتەکانی یەکسانکردنەوە، پەیوەندییە قازانجمەحۆرەکانی ژیانی مۆدێرن و کەلتووری گشتی، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر تووشی کێشەی گواستنەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەبێت.
لەگەڵ ئەوەشدا کە چەندین جار جەخت لەسەر گرنگی پاراستنی ئەم نەریتە کراوەتەوە، نەبوونی پڕۆژەی کاریگەر بۆ پاراستنی ئەم میراثەش بووەتە جێی ڕەخنە.
شارەوانی خانا ئاکسپار بۆ ڕێگریکردن لە لەناوچوونی ئەم نەریتە، پڕۆژەیەکی دەستپێکردووە بۆ ناسینەوەی دەنگبێژەکانی ناوچەکە و تۆمارکردنی بەرهەمەکانیان. لە چوارچێوەی ئەم پڕۆژەیەدا، ژیاننامە، بەرهەم و جێبەجێکردنی کەلامەکانی دەنگبێژەکان بە شێوەی وێنەیی تۆمار و ئەرشیو دەکرێن.
تەحسین ئۆلوس، دەنگبێژێکی ٦٨ ساڵەی دانیشتووی گەڕەکی کەفریە (ئینانئۆز)، یەکێکە لە نوێنەرانی ئەو نەریتە کە خۆشەویستی، قارەمانی، ئازارە کۆمەڵایەتییەکان و ئەدەبیاتی زارەکیی کوردی دەگێڕێتەوە.
ئۆلوس، کە بەرهەمەکانی لە ئەرشیفی تازەی شارەوانی تۆمار دەکرێن، هێشتا لە گوندەکەی خۆی لە ناوچەی کەلتووری دامێنەکانی قەرەژداخ (قاراجاداغ) دەژی. ئەو کەلامەکانی بە هاوکاری مۆسیقای کوڕەکەی، سەرحد، جێبەجێ دەکات؛ سەرحدیش وەک باوکی مۆسیقاژەنە و باغلاما لێدەدات.
بەناوبانگترین کەلامی تەحسین ئۆلوس و هاوسەرەکەی، چیرۆکی «ئادولە و دەروێشی عودی»یە؛ یەکێک لە گرنگترین ئەفسانە عاشقانە کوردییەکانی ناوچەی قەرەژداخ.
ئۆلوس بە دەنگی خۆی، خۆشەویستیی نێوان ئادولە و دەروێشی عودی، کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییەکانی سەدەی هەژدەیەم، تا ئەمڕۆ زیندوو ڕاگرتووە.
تەحسین ئۆلوس لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا هاتە ناو جیهانی دەنگبێژییەوە. بە کاریگەری وەرگرتن لە دەنگبێژەکانی دەوروبەری خۆی، بە شێوەیەکی خۆفێر ئەم نەریتەی فێربوو و لە ماوەی ٥٣ ساڵدا بوو بە یەکێک لە نوێنەرانی ئەم هونەرە.
ئۆلوس لەو سەردەمەدا کە دەنگبێژی لە کۆمەڵگەدا شوێنێکی گرنگی هەبوو، یەکێک بوو لە کەسایەتییە بەناوبانگەکانی کۆڕەکانی دەنگبێژی. ئەو دەڵێت ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی بنەماڵەکەشی حەزیان لە مۆسیقا هەیە.
ئەو بە باسکردنی ئەوەی کە لە هونەرمەندانی وەک فازڵی کوفرایی و شاکیرۆ کاریگەری وەرگرتووە، دەڵێت: «گوێمان لێیان دەگرت. شێواز و ستایلی گۆرانیگوتنیانمان خۆشدەویست و ئێمەش دەمانگوت. کاتێک شوانیمان دەکرد، لە هاوینەهەوار و دەشتەکاندا کەلامەکانمان جێبەجێ دەکرد.»
ئۆلوس هەروەها دەڵێت لەو سەردەمەدا کە کارەبا نەگەیشتبووە گوندەکە، دراوسێکان کۆدەبوونەوە و دەیانگوت.
تەحسین ئۆلوس دەربارەی پەیوەندیی خۆی بەو هونەرەوە دەڵێت: «ئەگەر عەشق نەبوایە، ئایا دەمتوانی بخوێنم؟ چونکە خۆشم دەویست و حەزم لێی بوو، دەمانگوت. هەر کاتێک هەستی ئەوەمان هەبوو، کەلاممان جێبەجێ دەکرد. بە تەمەنداربوونی مرۆڤ، بیرەوەری بە هێواشی لاواز دەبێت؛ بەڵام هێشتا کەلامی زۆر لە مێشکمدا ماوە و دەیانخوێنم.»
ئەو لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی دەنگبێژی هێشتا خۆشەویستە، دڵنیایی دەردەبڕێت کە ئەم نەریتە بەردەوام دەبێت.
ئۆلوس دەڵێت تا ئەو کاتەی تەمەن و تەندروستیی ڕێگەی پێ بدات، بەردەوام دەبێت لە جێبەجێکردنی کەلامەکان و ئەم میراثە بە گەنجەکان دەگوازێتەوە.
ویسل ئاتالای، ڕاهێنەری مۆسیقای بەڕێوەبەرایەتی کەلتوور، هونەر و کاروباری کۆمەڵایەتیی شارەوانی خانا ئاکسپار، دەڵێت کە کەلتووری دەنگبێژی لە مەترسیی لەناوچووندایە و پڕۆژەی ئەرشیفکردن بۆ پاراستن و بەردەوامکردنی ئەم نەریتە جێبەجێ دەکرێت.
ئاتالای بە ئاماژەکردن بەوەی کە نەریتی دەنگبێژی بە هێواشی بەرەو لەبیرچوونەوە دەچێت، دەڵێت: «ئەم پڕۆژەیەمان دەستپێکرد تا گەنجەکان ئەم بەرهەمانە ببینن و لێیان وەربگرن. لەو ناوچانەی سەردانیان دەکەین، تەنها دەنگبێژەکان نیین؛ منداڵانی گۆرانیبێژ و هونەرمەندانی گەنجیش هەن. هەندێک کەس باغلاما و تەمبوور لێدەدەن یان گۆرانیی خۆیان جێبەجێ دەکەن. دەنگبێژی ژنیشمان هەیە و بۆ دۆزینەوەیان لێکۆڵینەوە و پرسوجوو دەکەین.»
ئەو زیاد دەکات: «خانا ئاکسپار گوندی زۆری هەیە. دەمانزانی لەم گوندانەدا گەنجینەیەکی کەلتووری هەیە و ئێستا ئەم گەنجینەیە بە هێواشی خۆی دەردەخات.»
ئاتالای بە جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی «کەلتوورەکەمان لە دەنگبێژی دەست پێدەکات و لەوێوە تا گۆرانیگوتن و سازلێدان درێژ دەبێتەوە»، داوای پاراستنی کەلتووری دەنگبێژی دەکات.
ئەو هەروەها جەخت لەسەر پێویستی بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە پڕۆژانە لە ناوچەکانی تردا دەکات و دەڵێت: «ئێمە کوردەکان ئەم کەلتوورە دەپارێزین و بۆیە ئەم کارەمان دەستپێکردووە. هەموو شارەوانییەکانمان دەتوانن پڕۆژەی لەم جۆرە جێبەجێ بکەن. لەوانەیە بیرۆکەی تریش دروست ببێت. ئەگەر کەموکوڕیمان هەیە، دەتوانن یارمەتیمان بدەن تا بە هاوکاریی یەکتر کارە گەورەترەکان بکەین.»
Your Comment