بەڵام ڕاستییەکان وێنەیەکی دیکە نیشان دەدەن. لە زۆربەی ئەم شارانەدا، ڕێژەی بێکاری لە مامناوەندی گشتیی وڵات بەرزترە؛ بەپێی دوایین ئامارە فەرمییەکان، کرماشان پلەی یەکەم و کوردستان پلەی دووەمی بێکارییان لەسەر ئاستی ئێران هەیە. ژێرخانەکانی گواستنەوە ناتەواون، بازاڕچە سنوورییەکان نیوەچالاکن و بەشێکی گەورەی ئابووریی ناوخۆیی هێشتا بەستراوەتەوە بە کۆڵبەری، دەڵاڵی و بازرگانیی نادەوڵەتی.

شارەزایانی ئابووری، چالاکوانانی ناوخۆیی و تەنانەت ڕاپۆرتە حکوومییەکانیش هۆشدارییان داوە کە تێکەڵبوونی "بیرۆکراسی ئاڵۆز، لاوازیی ژێرخان، سیاسەتڕێژی ناسەقامگیر و ڕوانگەی ئەمنی بۆ سنوور" بووەتە هۆی ئەوەی بەشێکی زۆری توانای ئابووریی ناوچە کوردنشینەکان بەبێ سوود بمێنێتەوە.

جوگرافیایەک کە دەبوو بزوێنەری بازرگانیی ئێران بێت

ئێران زیاتر لە ١٤٠٠ کیلۆمەتر سنووری هاوبەشی لەگەڵ عێراق و تورکیا هەیە و بەشێکی سەرەکیی ئەم سنوورانە لە ناوچە کوردنشینەکان هەڵکەوتوون. پارێزگاکانی ورمێ، کوردستان و کرماشان دەروازەی سروشتیی بەستنەوەی ئێرانن بە بازاڕەکانی عێراق، هەرێمی کوردستان، دەریای ناوەڕاست و ڕێڕەوە بازرگانییەکانی ڕۆژاوای ئاسیا.

لە دوو دەیەی ڕابردوودا عێراق یەکێک لە گرنگترین شوێنەکانی هەناردەی غەیرە نەوتیی ئێران بووە. بەپێی ئامارە فەرمییەکانی گومرگ، ساڵانە بە بەهای ملیارەها دۆلار کاڵا لە سنوورە ڕۆژاواییەکانەوە ڕەوانەی عێراق دەکرێت؛ لە کەرەستەی بیناسازی و خۆراکەوە تا دەگاتە بەرهەمە پترۆکیمیاییەکان. دەروازە سنوورییەکانی وەک: پەروێزخان، باشماخ، تەمەرچین، خەسڕەوی، کێلێ، شوشمێ و سێرانبەن لە قۆناغە جیاوازەکاندا پڕ هاتووچۆترین دەروازە هەناردەکارییەکانی وڵات بوون. بۆ نموونە سنووری پەروێزخان لە کرماشان ساڵانێکی زۆر وەک گەورەترین دەروازەی هەناردە ناسرابوو، بەڵام چالاکوانان دەڵێن ئەوەی ئێستا لەم سنوورانە دەگوزەرێت، زۆر دوورە لە توانای ڕاستەقینەیان.

ژێرخان؛ ئەڵقە ونبووەکەی بازرگانیی سنووری

یەکێک لە دووبارەترین ڕەخنەکان، دۆخی نالەباری ژێرخانەکانە. ئەو ڕێگایانەی کە وەڵامدەرەوەی بازرگانی نین، بوونەتە "پاژنەی ئاشیل"ی گەشەپێدانی بازرگانی. ڕێڕەوی باکوور-باشوور کە ٣٨٠ کیلۆمەتری لە ناو پارێزگای کوردستاندایە، نموونەیەکی بەرچاوە؛ ڕێگاکان کۆن، شاخاوی و دووسایدن و بۆ بارهەڵگری قورس گونجاو نین.

نەبوونی هێڵی ئاسن (شەمەندەفەر) کێشەیەکی دیکەیە. لە کاتێکدا بازرگانی مۆدێرن لە جیهاندا لەسەر هێڵی ئاسن دەخولێتەوە، زۆربەی ناوچە سنوورییەکانی ڕۆژاوای ئێران هێشتا دەستیان بەم تۆڕە ڕانەگەیشتووە. لە بەرامبەردا تورکیا لە دوو دەیەی ڕابردوودا وەبەرهێنانی گەورەی لەسەر هێڵە ئاسنینەکان و ناوچە لۆجستییەکان کردووە.

بیرۆکراسی؛ دوژمنی بێدەنگی بازرگانی

بە بڕوای بازرگانان، گەورەترین بەربەست بریتییە لە بیرۆکراسی و زۆریی ناوەندە بڕیاردەرەکان. لە سنوورەکاندا، چالاکوانان لەگەڵ کۆمەڵێک دامەزراوەی وەک گومرگ، پارێزگاری، وەزارەتی سەمەت، ستاندارد، پاسەوانی سنوور و بانکی ناوەندی ڕووبەڕوون کە هەماهەنگییەکی لاوازیان هەیە. هەروەها گۆڕینی کتوپڕی ڕێنماییەکان (بخشنامە) پلانە بازرگانییەکانی تێک داوە. کاتێک کاڵایەک درەنگ دەگاتە دەست کڕیار، تێچووەکەی بەرز دەبێتەوە و بازاڕەکە بۆ ڕکابەرە هەرێمییەکان چۆڵ دەکرێت.

کۆڵبەری؛ بەرهەمی ئابوورییەکی ناکارامە

لەوانەیە هیچ وێنەیەک هێندەی "کۆڵبەری" نیشاندەری دژایەتی نێوان "توانای گەورەی سنوور" و "هەژاریی ناوخۆیی" نەبێت. هەزاران کەس بۆ بژێویی ژیان، باری قورس لە ڕێگا شاخاوییە مەترسیدارەکانەوە دەگوازنەوە. شارەزایان پێیان وایە کۆڵبەری تەنیا پرسێکی بژێوی نییە، بەڵکو نیشانەی شکستی سیاسەتەکانی گەشەپێدانی سنوورە. هۆکارە سەرەکییەکانیش بریتین لە: بێکاریی بەرز، نەبوونی پیشەسازیی ناوخۆیی و داخرانی بازاڕچە سنوورییەکان.

بۆچی وەبەرهێنەر نایەت؟

وەبەرهێنەر پێویستی بە سێ شت هەیە: سەقامگیری، ژێرخان و ئاسایشی ئابووری. بەهۆی یاسا ناسەقامگیرەکان و ئاڵۆزییە کارگێڕییەکان، زۆرێک لە سەرمایەدارە ناوخۆییەکان پێیان باشترە سەرمایەکانیان بەرەو تاران یان تەنانەت هەرێمی کوردستانی عێراق بگوازنەوە.

ڕێکارەکان؛ چۆن دەکرێت سنوورەکان چالاک بکرێن؟

شارەزایان چەند ڕێکارێکی سەرەکی پێشنیار دەکەن:

کەمکردنەوەی بیرۆکراسی: لە ڕێگەی دیجیتاڵکردنی گومرگ و لابردنی مۆڵەتە زیادەکان.

گەشەپێدانی ژێرخان: چاککردنی ڕێگاکان، دروستکردنی کۆگا و ساردکەرەوەی پیشەسازی.

پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە پارێزگاکان: چونکە بڕیاردان لە تارانەوە زۆر جار لە ڕاستی لای سنوورەکان دوورە.

پاڵپشتی وەبەرهێنانی ناوخۆیی: لە ڕێگەی لێخۆشبوونی باج و ئاسانکاریی بانکی.

کۆبەند:

ناوچە کوردنشینەکانی ئێران لەسەر یەکێک لە گرنگترین شاڕێ بازرگانییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، بەڵام تا ئەو کاتەی گەشەپێدانی سنوورەکان نەبێتە پڕۆژەیەکی ڕاستەقینەی ئابووری و "ڕوانگەی ئەمنی و بیرۆکراسی" بەسەر سیاسەتەکاندا زاڵ بێت، ئەم هەلە زێڕینە بە نیوەچڵی دەمێنێتەوە.