بەپێی هەواڵی کوردپرێس، تورکیا لە ساڵی ٢٠٢٠دا، لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپا تا ڕادەیەک گۆشەگیر کرابوو؛ بەڵام لە ماوەی شەش ساڵی ڕابردوودا، ئەم وڵاتە توانیویەتی دووبارە ببێتەوە بە یەکێک لە یاریکەرە دیارەکانی ناوچەکە.

سیاسەتی دەرەوەی ئۆتۆماتیکیی ئەمڕۆی تورکیا، هیچ شێوەیەکی لە سیاسەتی پێنج ساڵ لەمەوبەری ناچێت. ئەنقەرە کە بەشێکی زۆری دەیەی ڕابردووی لە گۆشەگیرییەکی توندی ناوچەییدا بەڕێ کرد، ئێستا لە ناوەڕاستی گۆڕانکارییەکی دیپلۆماتیدایە کە زیاتر لە هەر کاتێکی تر پشت بە واقیع‌بینی، بەرژەوەندی‌خوازی (پراگماتیزم) و گفتوگۆ دەبەستێت.

ئەم گۆڕانکارییە زیاتر لە هەر شوێنێک لە سیاسەتی تورکیا بەرامبەر بە لیبیا دەبینرێت. ئەنقەرە کە پێشتر تەنها پشتیوانی لە "حکوومەتی تەبایی نیشتمانی" لە تەرابلووس دەکرد، ئێستا دەرکەوتووە کە هاوکات پشتیوانی لە حکوومەتی ڕکابەری جەنەراڵ خەلیفە حەفتەر لە تەبرق دەکات. تەنها چەند ساڵێک دوای ئەوەی درۆنە تورکییەکان یارمەتیی حکوومەتی تەرابلووسیان دا بۆ شکاندنی گەمارۆی سەر شارەکەیان، ئێستا هەمان ئەو درۆنانە ڕاستەوخۆ بە هێزەکانی حەفتەر دەفرۆشرێن.

درێژکردنی دەستی ئاشتی و پێشکەشکردنی دەستپێشخەریی دیپلۆماتی، لە ڕابردوودا بەشێک نەبوو لە تایبەتماندییە سەرەکییەکانی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا. خواستەکانی ئەنقەرە لە سیاسەتی دەرەوەدا لە دەیەی ٢٠١٠دا بۆ زۆربەی وڵاتانی ناوچەکە جێگەی مشتومڕ بوو، هەر ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی دابەشبوون و دابڕانی دیپلۆماتی لەگەڵ دراوسێکانی. ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، خولیای زیندووکردنەوەی جۆرێک لە "شارستانییەتی عوسمانی ـ ئیسلامی" بوو؛ لە پێناو ئەم ئامانجەشدا، پشتیوانی لە ڕەوتە ئیسلامییەکانی ناوچەکە دەکرد، لەوانە محەمەد مۆرسی و ئیخوان ئەلموسلمین لە میسر و بزوتنەوەی نەهزە لە تونس. وڵاتانی وەک میسر، عەرەبستانی سعوودی و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان (ئیمارات)، ڕەفتارەکانی ئەردۆغانیان وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر خۆیان دەبینی؛ ڕەفتارێک کە لە ڕوانگەی ئەوانەوە هەم پۆپۆلیستی (گەلەکۆمەکی) بوو، هەم لەگەڵ خوێندنەوەی ئەوان بۆ ئیسلامی سوننە ناڕێک بوو. لە سووریاش، خواستی ئەردۆغان بۆ چەکدارکردنی گروپە جیهادییەکان، ئەم گرژییانەی زیاتر کرد.

لە کایەکانی تریشدا، تورکیا بە دەگمەن ئامادە دەبوو بۆ پاراستنی پەیوەندییە دیپلۆماتییەکانی پاشەکشە بکات. گرژییەکانی ئەنقەرە لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست لە نێوان ساڵانی ٢٠١٩ و ٢٠٢٠، ئەم وڵاتەی تا لێواری ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لەگەڵ یۆنان، قوبرس و فەڕەنسا برد. پشتیوانیی تورکیا لە حکوومەتی تەبایی نیشتمانی لە لیبیا، ئەنقەرەی خستە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ناڕاستەوخۆ بەڵام ئاشکرا لەگەڵ میسر و لایەنگرانی تری حەفتەر لە ناوچەکەدا. هاوکات، ئۆپەراسیۆنە بەردەوام و زۆرجار توندەکانی تورکیا دژی گروپە کوردییەکان لە سووریا، وەک یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) و هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF) ــ کە ئەنقەرە ئەوان بە پاڵپشتی تیرۆر دەزانێت ــ گرژییەکانی نێوان تورکیا و هاوپەیمانەکانی لە ناتۆ (NATO) زیاد کرد.

بەڵام ئێستا، زۆربەی ئەو ڕووداوانە وەک ڕابردوویەکی دوور دەردەکەون. لە لایەکەوە، ئەنقەرە چووەتە ناو هیوابەخشترین و گشتگیرترین دانوستانی ئاشتی لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)؛ دانوستانێک کە ئامانجەکەی کەمکردنەوەی سنووردارکردنی سیاسیی ناوخۆیی و فراوانکردنی هاوپەیمانیی سیاسیی ئەردۆغانە بۆ قۆناغی دوای ٢٠٢٨. هەرچەندە ئەم پڕۆسەیە وەک هەوڵێک بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێی درێژخایەن لەگەڵ پەکەکە دەناسرێت، بەڵام ئامانجە ڕاستەقینەکانی ئەردۆغان لە ئاشتەواییەکی سادە تێدەپەڕن و زیاتر بە بەرژەوەندییە سیاسییە کەسییەکانی خۆیەوە بەستراونەتەوە.

ئەردۆغان بۆ ئەوەی بتوانێت دووبارە خۆی بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کاندید بکاتەوە، دەبێت ڕێگرییە دەستوورییەکە (کە ڕێگە بە تەنها دوو خول دەدات) تێپەڕێنێت؛ ئەم هەنگاوەش پێویستی بە پشتیوانیی پەرلەمانیی "پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان" (دەم پارتی) دەبێت کە خاوەنی ٦٤ کورسییە. لە بەرامبەردا، ئەردۆغان بەڵێنی داوە چاکسازیی ناوخۆیی جێبەجێ بکات بۆ گەڕاندنەوەی کوردانی تورکیا بۆ ناو کایەی سیاسی. ئەم چاکسازییانە دەکرێت ئازادکردنی عەبدوڵا ئۆجەلان، ڕێبەری پەکەکەش بگرێتەوە، کە ئێستا سزای زیندانی هەمیشەیی بەڕێ دەکات.

بەڵام لە دەرەوەی سنوورەکانی تورکیاش، ئەنقەرە کەمپینێکی بەرفراوانی بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان دەست پێکردووە. ئەردۆغان لە وەرچەرخانێکی دیپلۆماتیدا، پەیوەندییەکانی لەگەڵ قاهیرە دوای ١٢ ساڵ دابڕان ئاسایی کردووە و لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا چوار جار سەردانی میسری کردووە. تورکیا هەروەها لە ساڵی ٢٠٢٢دا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕیاز و ئەبوزەبی نوێ کردەوە و کۆتایی بەو گرژییانە هێنا کە بەهۆی کوشتنی جەمال خاشقچی لە ساڵی ٢٠١٨دا دروست بوو بوون. سەرەڕای ڕەهەندی ڕەمزیی ئەم دیدارە باڵایانە، دانوستانەکانی نێوان لایەنەکان ڕێککەوتنی گرنگی ئابووری و ئەمنیی گرتووەتەوە؛ ڕێککەوتنگەلێک کە تا چەند ساڵێک لەمەوبەر وێناکردنیان دژوار بوو.

لە لیبیاش، تێڕوانینی ئەردۆغان بۆ شەڕی ناوخۆی ئەو وڵاتە ــ کە هێشتا بووەتە هۆی دابەشبوون و گۆشەگیریی لیبیا ــ ڕەهەندی نوێی بەخۆیەوە بینیوە، هەرچەندە ئامانج و بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە بنەڕەتدا گۆڕانکارییەکی گەورەیان بەسەردا نەهاتووە. ئامادەیی تورکیا لە لیبیا ڕەگ و ڕیشەی لە پێوەندییە مێژووییەکاندا هەیە. ویلایەتی تەرابلووس بۆ ماوەی نزیکەی چوارسەد ساڵ، یەکێک بوو لە مەڵبەندە سەرەکییەکانی هێزی دەریایی عوسمانی؛ ناوچەیەک بوو کە هەم سامانی بۆ ئەستەنبووڵ (قوستەنتینیە) بەرهەم دەهێنا و هەم دەسەڵاتی عوسمانیی لە دەریای ناوەڕاستدا بڵاو دەکردەوە.

هەر ئەم میراتە ڕەمزییە، لیبیای کردووەتە مەیدانێکی گرنگ بۆ دیدگای ناسراو بە "نوێ-عوسمانیزم"ی ئەردۆغان، کە ئامانجی گەڕاندنەوەی هەژموونی کولتووری، سیاسی و سەربازیی تورکیایە لە خاکەکانی پێشووی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا. ئەردۆغان بە دەستێوەردان بۆ ڕزگارکردنی حکوومەتی تەبایی نیشتمانی و تێکشکاندنی هێزەکانی ژێر سەرکردایەتی خەلیفە حەفتەر (کە لەلایەن میسر و ئیماراتەوە پشتگیری دەکران)، توانی تورکیا بکاتە یەکێک لە یاریکەرە سەرەکییەکانی باکووری ئەفریقا، کە ئەمەش هەم پڕۆژەی نوێ-عوسمانیزمییەکەی پێشخست و هەم ڕکابەرە ناوچەییەکانی لاواز کرد.

جۆگرافیای سیاسیی (جیۆپۆلەتیک) لیبیا هۆکارێکی تریش دەداتە دەست ئەنقەرە بۆ سەرنجدانە سەر ئەم داگیرگەیەی پێشووی عوسمانی. لە ساڵی ٢٠٠٣وە، ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بووەتە گۆڕەپانی ململانێیەکی توندی ئەو وڵاتانەی کە هەوڵ بۆ کۆنترۆڵکردنی یەدەگە تازە دۆزراوەکانی نەوت و گاز دەدەن. تورکیا کە خاوەنی سەرچاوەی سروشتیی سنووردارە، بەقەد وڵاتانی تر پێویستی بەم سەرچاوانە هەیە؛ بەڵام بەهۆی ململانێی درێژخایەنی لەگەڵ قوبرس، تا ئێستا لە هەر جۆرە هاوکارییەکی جددیی ناوچەیی لە بواری وزەدا (هایدرۆکاربۆنەکان) بێبەش کراوە.

لە بەرامبەردا، میسر، ئیسرائیل، قوبرس و لوبنان لە ڕێگەی هاوکاریی دووقۆڵییەوە، سنوورە دەریاییەکانیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کردووە و پڕۆسەی گەڕانیان دەست پێکردووە. دۆزینەوەی یەدەگی گاز لە کەناراوەکانی قوبرس لە دەیەی ٢٠١٠دا، گرژییەکانی زیاتر کرد و لە ساڵی ٢٠١٨دا تورکیا بە بەکارهێنانی هێزی سەربازی ڕێگری لە چالاکییەکانی هەڵکەندنی کۆمپانیای وزەی ئیتالی ENI کرد.

کەمێک دواتر، لە ساڵی ٢٠١٩دا، ئەنقەرە بە واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی دەریایی لەگەڵ حکوومەتی تەبایی نیشتمانی، ناوچەیەکی ئابووریی تایبەتی هاوبەشی دیاری کرد کە گۆشەگیرییەکەی تورکیای شکاند. ئەم ڕێککەوتنە، ڕێڕەوێکی دەریایی لە نێوان ئاوەکانی تورکیا و لیبیادا دروست کرد؛ هەنگاوێک کە بە ئاشکرا لەگەڵ یاسا نێودەوڵەتییەکانی دەریاوانی و ڕێککەوتنە هاوشێوەکانی نێوان قوبرس، ئیسرائیل و یۆناندا دژبوو. لەگەڵ ئەوەشدا، کاریگەریی ئەم ڕێککەوتنە بە سنوورداری مایەوە؛ چونکە تا ئەو کاتەی لیبیا لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا دابەش بوو بوو، پشتگیریی خەلیفە حەفتەر لەم ڕێڕەوە دەریاییە دوور لە پێشبینی بوو.

ئەم دۆخە لە ساڵی ٢٠٢٣وە گۆڕانی بەسەردا هات؛ کاتێک ئەردۆغان پێشوازی لە عەقیلە ساڵح، سەرۆکی پەرلەمانی جێگیر لە ڕۆژهەڵاتی لیبیا کرد. ئەم هەنگاوە ئاماژەیەک بوو بۆ کەمبوونەوەی گرژییەکان لەگەڵ حەفتەر. پڕۆسەی لێکتێگەیشتنی نێوان هەردوولا دیدارە دووقۆڵییەکانی نێوان بەرپرسانی باڵای سەربازیی تورکیا و سەددام حەفتەر، دووبارە کردنەوەی کۆنسوڵخانەی تورکیا لە بنغازی، ئەنجامدانی مانۆڕی دەریایی هاوبەش و لە کۆتاییدا دیداری ئیبراهیم کاڵن، سەرۆکی ڕێکخراوی هەواڵگریی تورکیا (میت) لەگەڵ خەلیفە حەفتەر بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پەسەندکردنی ڕێککەوتننامە دەریاییەکەی ساڵی ٢٠١٩ی گرتەوە.

تەنانەت ڕێبازی سەربازیی ئەنقەرەش پیشانی دەدات کە تورکیا ئامادەیە لە بەکارهێنانی تەنها دیپلۆماتیانەی کێڵگە گازییەکان تێپەڕێت. لە دابینکردنی درۆنەکانی بایرەکتارەوە تا ئەنجامدانی مانۆڕی هاوبەش لەگەڵ ئەو سەرکردەیەی کە ئەردۆغان کاتی خۆی بە "کودەتاچی" ناوی دەبرد، ئامانجە ستراتیژییەکانی تورکیا لە لیبیا لە تەنها چوونە دەرەوە لە گۆشەگیری، بەرەو پیشاندانی بەرفراوانتری هێز گۆڕاون. لە ماوەی چەند ساڵێکی کورتدا، تورکیا توانیویەتی پێگەی خۆی لە لیبیا هێندە فراوان بکات کە ئێستا ببێتە یەکێک لە یاریکەرە سەرەکییەکان لە پڕۆسەی ئەگەریی یەکگرتنەوەی ئەم وڵاتەدا و هەژموونی خۆی لە ئەفریقادا زیاتر بچەسپێنێت.

وەرچەرخانی تورکیا بەرەو واقیع‌بینی (پراگماتیزم) پیشانی دەدات کە ئەنقەرە توانیویەتی لە هاوپەیمانێتییە تەنها ئایدۆلۆژییەکان تێپەڕێت و بۆ دابینکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆی، تەنانەت لەگەڵ ڕکابەرەکانی پێشووشیدا هاوکاری بکات؛ توانایەک کە زۆربەی هێزە ناوچەییەکانی وەک میسر، قەتەر و ئیمارات هێشتا بە تەواوی بەدەستیان نەهێناوە. دوای دەیەیەک لە پشتگیریکردنی ڕەوتە ئیسلامییەکان لە ناوچەکەدا، هاوپەیمانییەکانی ئەمڕۆی تورکیا چیتر تەنها لەسەر بنەمای هاوسۆزیی ئایدۆلۆژی دروست نابن. ڕکابەرەکانی پێشوو، تەنانەت ئەوانەی کە جیاوازیی مێژوویی قووڵیان لەگەڵ ئەنقەرەدا هەبووە ــ وەک خەلیفە حەفتەر، میسر و عەرەبستانی سعوودی ــ ئێستا دووبارە لە ناو هاوکێشەکانی تورکیادا جێگەیان کراوەتەوە.

بەڵام لیبیا، زیاتر لە هەر شوێنێکی تر، پیشانی دەدات کە تورکیا چۆن هەوڵ دەدات واقیع‌بینی لەگەڵ ئایدۆلۆژیادا ڕێکبخاتەوە، بە شێوازێکی داهێنەرانە ڕێگرییە دیپلۆماتییەکان وەلا بنێت و ئامانجەکانی سیاسەتی دەرەوەی خۆی بەدی بهێنێت. حکوومەتی جێگرەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ئێستا جارێکی تر لەسەر ڕێڕەوێکە کە دەتوانێت بیکا بە هێزێکی گرنگی ناوچەیی کە خاوەنی کارتی فشاری ڕاستەقینە بێت ــ نەک هێزێکی پەراوێزخراو.