کوردپرێس لە ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠١٤ تا ٢٠٢٦، لە چوارچێوەی زیاتر لە ١٢٠ گفتوگۆی تایبەت لەگەڵ مامۆستایانی زانکۆ، توێژەرانی ناوەندەکانی لێکۆڵینەوە و شارەزایانی ناسراوی پرسی کورد لە ئەمریکا و ئەورووپا، گۆڕانکارییەکانی سیاسەتی ئەمریکا و ڕۆژئاوای بەرامبەر کوردەکان تاوتوێ کردووە. پێداچوونەوە بە ئەم کۆمەڵە گفتوگۆیانەدا نیشان دەدات، هەرچەندە حکوومەتە جیاوازەکانی ئەمریکا لە شێوازی جێبەجێکردنی سیاسەتەکاندا جیاوازییان هەبووە، بەڵام لە یەک بنەمای سەرەکی هاوڕابوون؛ ئەویش ئەوەیە کە ڕوانگەی واشنتۆن و هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکانی بۆ کوردەکان، بە زۆری لە ژێر کاریگەریی بەرژەوەندییە ئاسایشی و جیۆپۆلیتیکییەکاندا بووە، نەک پابەندبوونێکی هەمیشەیی بە داواکارییە سیاسییەکانی کورد.

ئەمڕۆ، ئەم گفتوگۆ تایبەتانە لەگەڵ ژمارەیەک لە ناسراوترین توێژەرانی پرسی کورد و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، لەبەر ڕۆشنایی دەستپێکردنی پرۆسەی نوێی ئاشتی نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پ.ک.ک)، گۆڕانکارییەکانی سووریا، کەمبوونەوەی ئامادەبوونی سەربازیی ئەمریکا لە هەرێم و دووبارە پێناسەکردنی سیاسەتی دەرەوەی واشنتۆن، وێنەیەکی ورد و جێگای سەرنج لە ڕوانگەی ڕۆژئاوا بۆ پرسی کورد پێشکەش دەکەن.

لە ماوەی ئەم دوازدە ساڵەدا، کوردپرێس لەگەڵ ژمارەیەک لە ناسراوترین کەسایەتییە ئەکادیمی و توێژینەوەییەکان گفتوگۆی کردووە؛ لەوانە: دیڤید ڕۆمانۆ، مامۆستای زانکۆی میزۆری، تۆماس جێفرێ مایلی، مامۆستای زانکۆی کامبریج، گونای یڵدز، توێژەری پەیمانگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بێن پرێست، مامۆستای زانکۆی ئیندیانا، ڤێرا ئەکاریۆس کێلی، مامۆستای زانکۆی سیێنای ئیتالیا، نیکۆلاس هێراس، توێژەری ناوەندی ئاسایشی نوێی ئەمریکا (CNAS)، ڤیم زوینێنبێرگ، توێژەری دامەزراوەی «پاکس»ی هۆڵەندا، جینا لێنۆکس، توێژەری ئۆسترالیایی پرسی کورد، و تیمور ئەخمەتۆڤ، توێژەری ئەنجوومەنی پەیوەندییە دەرەکییەکانی ڕووسیا. ئەم کۆمەڵە گفتوگۆیە یەکێکە لە گەورەترین ئەرشیفی زمانی فارسی سەبارەت بە هەڵسەنگاندنی شارەزایانی ڕۆژئاوا لە پرسی کورد.

ئەمریکا؛ هاوپەیمانێکی گرنگ، بەڵام نا پارێزەری داهاتووی کوردەکان

پێداچوونەوە بە ئەم گفتوگۆیانە ئاشکرا دەکات کە نزیکەی هەموو شارەزاکان، سەرەڕای جیاوازی لە شێوازی شیکردنەوەیان، لەسەر یەک خاڵ هاوڕان؛ ئەمریکا هەرگیز ئامادە نەبووە پشتگیریی لە کوردەکان بکاتە پابەندبوونێکی درێژخایەن و لە سنووری بەرژەوەندییە ئاسایشییەکانی خۆی تێپەڕێنێت.

تۆماس جێفرێ مایلی و گونای یڵدز پێیان وایە هیچ دڵنیاییەک بۆ بەردەوامبوونی بوونی سەربازیی ئەمریکا لە باکووری سووریا نییە و ئەزموونی کشانەوەی ئەمریکا لە ئەفغانستان دەبێت وەک ئاگادارکردنەوەیەکی جدی بۆ کوردەکان سەیر بکرێت. ئەوان پێشنیار دەکەن کوردەکانی سووریا، لەبری پشتبەستنێکی تەواو بە واشنتۆن، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هێزە هەرێمایەتییەکان و دەوڵەتانی دراوسێش ڕێکبخەن.

بێن پرێستیش لە چەند گفتوگۆیەکی جیاوازدا لەگەڵ کوردپرێس جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە تەنانەت لە سەردەمی حکوومەتی جۆ بایدنیش، سەربەخۆیی یان فراوانکردنی خودموختاریی کوردەکان لە پێشەنگیی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکادا نەبووە. بە بڕوای ئەو، هێشتا ئێران، ڕووسیا، چین و ئاسایشی هەرێمایەتی، پێشینەی سیاسەتی واشنتۆن پێکدەهێنن. ئەو هەروەها ئاگاداری دەکاتەوە لە ئەگەری دووبارەبوونەوەی ئەزموونی ئەفغانستان لە سووریا و عێراق.

لە لایەکی دیکەوە، دیڤید ڕۆمانۆ پێیوایە سیاسەتی ئەمریکا لە سووریا لە سەرەتاوە ستراتیژییەکی درێژخایەنی نەبووە و واشنتۆن بە شێوەیەکی سەرەکی تەنها بۆ تێکشکاندنی داعش لەگەڵ کوردەکان هاوکاری کردووە. بە بڕوای ئەو، داهاتووی دەستکەوتەکانی کوردەکانی سووریا پێش هەر شتێک بە بەردەوامبوونی بوونی ئەمریکا و ڕێگرتن لە هێرشەکانی تورکیاوە پەیوەستە.

بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان؛ هۆکاری سەرەکی دیاریکەری سیاسەتی ڕۆژئاوا

لە ئەم کۆمەڵە گفتوگۆیەدا، ڤێرا ئەکاریۆس کێلی بەردەوام جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هۆکاری نەبوونی ئارەزووی ئەورووپا و ئەمریکا بۆ تێوەگلانی بەهێز لە پرسی کوردەکانی تورکیا، تەنها بێبایەخپێدان نییە؛ بەڵکو ئەولەویەتدانی بابەتگەلێک وەک ناتۆ، جەنگی ئۆکرانیا، سنووردارکردنی ڕووسیا، ئاسایشی وزە و پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ تورکیا هۆکاری سەرەکییە. لە ڕوانگەی ئەوەوە، لە بارودۆخێکی ئاوادا، پرسی کورد و تەنانەت مافەکانی مرۆڤیش دەخرێنە پەراوێزەوە.

ڤیم زوینێنبێرگ، بەرپرسی دۆسیە گرنگەکانی دامەزراوەی پاکسی هۆڵەندا، هەمان بۆچوون لە گۆشەنیگایەکی دیکەوە پشتڕاست دەکاتەوە. ئەو پێیوایە ئەندامێتیی تورکیا لە ناتۆ و دانانی پ.ک.ک لە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانی ئەمریکا، هۆکاری سەرەکیی وەڵامدانەوەی سنوورداری واشنتۆن و ئەورووپایە بەرامبەر هەڵمەتی سەربازیی تورکیا لە هەرێمی کوردستانی عێراق.

کوردەکان؛ هاوبەشێکی ئەمنی یان ئەکتەرێکی ستراتیژی؟

لەوانەیە ڕوونترین کۆکراوەی ئەم بۆچوونانە لەلایەن نیکۆلاس هێراسەوە پێشکەش کرابێت. ئەو لە گفتوگۆیەکیدا لەگەڵ کوردپرێس جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەمریکا و ڕووسیا، هەتا کاتێک کوردەکان خاوەنی بوونێکی سیاسیی سەربەخۆ نەبن، وەک ئەکتەرێکی پلە دوو لە هاوکێشە هەرێمایەتییەکاندا مامەڵەیان لەگەڵ دەکەن و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ دەوڵەتە هەڵگیرساوەکان بەسەر داواکارییە نەتەوەییەکانی کورددا پێشخستووە.

لە هەمان چوارچێوەدا، جینا لێنۆکسیش پێیوایە هەرچەند ئەمریکا لە قۆناغە جیاوازەکاندا ڕۆڵێکی گرنگی لە پاراستنی هەرێمی کوردستانی عێراق و شەڕی دژی داعشدا بینیوە، بەڵام لە کۆتاییدا، قورسایی جیۆپۆلیتیکیی وڵاتانی وەک تورکیا، عێراق و ئێران بۆ واشنتۆن، هەمیشە لە قورسایی هەرێمی کوردستان زیاتر بووە.

ئەگەر ناوەڕۆکی ئەم گفتوگۆیانە بە وردی شیکار بکرێت، شیکردنەوەی ناوەڕۆکی کۆمەڵە گفتوگۆ تایبەتەکانی کوردپرێس لەگەڵ توێژەران، مامۆستایانی زانکۆ و شارەزایانی ناسراوی پرسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کورد لە وڵاتانی جیاواز، لەوانە ئەمریکا، بەریتانیا، هۆڵەندا، کانەدا و ئۆسترالیا، نیشان دەدات کە کۆی بۆچوونەکانیان سەبارەت بە هەڵوێستی ڕۆژئاوا، بە تایبەتی ئەمریکا، بەرامبەر کوردەکان، لەسەر چەند بنەمای سەرەکی و هاوبەش وەستاوە:

١. ڕوانگەی ئامرازی و تاکتیکی؛ هاوکارێک بۆ ئامانجە کاتییەکان

زۆربەی ئەم شارەزایانە لەسەر ئەوە هاوڕان کە پەیوەندیی ڕۆژئاوا و ئەمریکا لەگەڵ کوردەکان، هەرگیز لەسەر بنەمای پابەندبوونێکی ستراتیژی، هەمیشەیی یان ئەخلاقی دامەزراو نەبووە؛ بەڵکو بە زۆری لەسەر بنەمای «ڕوانگەی ئامرازی» و «ڕۆڵی تاکتیکی» پێکهاتووە.

د. دیڤید ڕۆمانۆ و نیکۆلاس هێراس جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە ئەمریکا، لەگەڵ هێزە گەورەکانی دیکە، هەمیشە بە چاوێکی ئامرازی و وەک «هاوپەیمانێکی پلە دوو» لە کوردەکانی ڕوانیوە و تەنها ئەو کاتە پشتگیریی لێکردوون کە ئەو پشتگیرییە لە خزمەتی بەرژەوەندییە ئاسایشی و هەرێمایەتییەکانی واشنتۆن بووە.

د. نیکۆلاس پانایۆتیدس بە ئەزموونی شەڕی دژی داعش ئاماژە دەکات و پێیوایە ئەمریکا و هێزە ڕۆژئاواییەکان، دوای کۆتایی هاتنی مەترسیی ڕاستەوخۆی داعش، کوردەکانیان بەجێهێشت یان لە بەرامبەر فشارە هەرێمایەتییەکاندا بە تەنها جێیان هێشتن.

د. بێمو نوری، بە شیکردنەوەی ڕەگی مێژوویی ئەم هەڵوێستە، ئاماژە دەدات کە بەکارهێنانی کوردەکان وەک ئامرازێکی فشاری سیاسی لەلایەن ڕۆژئاوا، مێژوویەکی درێژ و مۆدێلێکی دووبارەبووەوەی هەیە؛ مۆدێلێک کە لە سەردەمی ناپلیۆن، پەیمانی سایکس–پیکۆ و سەردەمی کیسینجەرەوە هەتا ئێستا بەردەوام بووە.

٢. ئەولەویەت دان بە پاراستنی سیستەمی «دەوڵەت–نەتەوە» و سەروەریی خاکی وڵاتان

شارەزایان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە هێڵی سووری سیاسەتی دەرەوەی ڕۆژئاوا، پاراستنی ڕێکخستنی هەرێمایی ئێستا و ڕێگەنەدان بە گۆڕینی سنوورە نێودەوڵەتییەکانە.

جۆئێل وینگ ئاماژە بەوە دەکات کە سیاسەتی هەمیشەیی واشنتۆن، پشتگیری لە تەواوی خاکی عێراق و ڕەتکردنەوەی سەربەخۆیی یان دابەشبوونی ئەو وڵاتە بووە. هەر بۆیەش ئەمریکا لە کاتی ڕاپرسی ساڵی ٢٠١٧، پشتگیری لە داواکاریی سەربەخۆیی کوردەکان نەکرد.

د. ژین باجەلان ڕوون دەکاتەوە کە ئەولەویەتی بنەڕەتی سیستەمی نێودەوڵەتی و ڕۆژئاوا، پاراستنی سیستەمی **«دەوڵەت–نەتەوە»**یە؛ لەبەر ئەوە، داواکارییە نەتەوەیی یان سەربەخۆخوازییەکانی کوردەکان لە هەژمارکردنی ستراتیژیی ڕۆژئاوادا، هەمیشە لە پلەی دووەم یان تەنانەت دوواتر دێن.

٣. هەڵبژاردنی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندییەکان و هاوپەیمانانی ناتۆ، بە تایبەتی تورکیا

پەیوەندیی ئالۆزی ئەمریکا و ئەورووپا لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندییەکان، وەک بەغدا، و هەروەها هاوپەیمانە ستراتیژییەکانیان، بە تایبەتی تورکیا، یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکانی سنوورداربوونی پشتگیریی تەواوی ڕۆژئاوا لە کوردەکان.

د. ڤێرا ئەکاریۆس کێلی و ڤیم زوینێنبێرگ ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرژەوەندییە ئابووری، ئاسایشی و جیۆپۆلیتیکییەکانی ئەورووپا و ئەمریکا لە پەیوەندی لەگەڵ ئەنجەرە، وای کردووە ڕۆژئاوا لە بەرامبەر هەڵمەتی سەربازیی تورکیا زۆرجار بێدەنگ بێت یان هەڵوێستێکی لاواز و ناچالاک بگرێتەبەر، چونکە ئامادە نییە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ ئەندامێکی ناتۆ لە پێناو پرسی کورددا بخاتە مەترسییەوە.

د. ژگار حەسەن و تیمور ئەخمەتۆڤیش پێیان وایە لە هاوکێشەی هێز لەنێوان ئەمریکا و ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکاندا، بەرژەوەندییە گەورەکانی پەیوەست بە دەوڵەتە ناوەندییەکان، هەمیشە لەسەر داواکارییە نەتەوەییەکانی کورد زاڵ بووە.

٤. گۆڕانی حکوومەتەکان لە ئەمریکا و مانەوەی ڕێبازە گشتییەکە

د. تۆماس جێفرێ مایلی، د. گونای یڵدز و د. بێن پرێست، بە بەراوردکردنی هەڵوێستی حکوومەتە جیاوازەکانی ئەمریکا ـ لە سەردەمی ئۆباما و ترامپەوە هەتا بایدن ـ بەو ئەنجامە دەگەن کە هەرچەند شێوازی بڕیاردان و هەڵسوکەوتی سەرۆککۆمارەکان جیاواز بووە، وەک کشانەوە ناگەهانییەکان یان بڕیارە ناپێشبینی‌کراوەکان، بەڵام بنەما گشتییەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بەرامبەر ناوچەکە گۆڕانێکی بنەڕەتی بەخۆیەوە نەبینیوە. لەبەر ئەوە، مەترسیی وەک کشانەوە یان کەمکردنەوەی بوونی هێزەکانی ئەمریکا، هەمیشە وەک ئەگەرێکی هەبوو مامەڵەی لەگەڵ کراوە.

٥. لێکەوتەکانی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی کورد

هەندێک لە شرۆڤەکاران ئاماژە بە ڕۆڵی هۆکارە ناوخۆییەکانی کوردەکان دەکەن کە بوونەتە هۆی ئاسانترکردنی سوودوەرگرتنی هێزە ڕۆژئاوایی و هەرێمایەتییەکان.

دیلیمان عەبدولقادەر و د. جینا لێنۆکس پێیان وایە ناکۆکییە حیزبییەکان ـ وەک ململانێی نێوان پارتی و یەکێتی ـ هەروەها عەشیرەگەرایی و نەبوونی یەکڕیزی ناوخۆیی لە هەرێمی کوردستان، دەرفەتی زیاتر بۆ هێزە ڕۆژئاوایی و هەرێمایەتییەکان ڕەخساندووە تا سوودی سیاسی لە کوردەکان وەربگرن، و لە هەمان کاتدا هێزی دانوستاندنی کوردەکان لە ئاستی نێودەوڵەتی لاواز کردووە.

کۆکراوە: لە کۆی بۆچوونەکانی ئەم شارەزایانەوە ئەوە دەردەکەوێت کە، لە ڕوانگەی ڕۆژئاوا و ئەمریکاوە، کورد زیاتر وەک هاوبەشی تاکتیکی، هاوکاری بەسوود لە کاتی قەیرانە ئاسایشییەکان ـ وەک شەڕی دژی تیرۆریزم ـ و ئامرازێک بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی هێز سەیر دەکرێت. بەڵام کاتێک باس لە داڕشتنی ستراتیژییە گەورە و درێژخایەنەکان دەکرێت، ڕۆژئاوا هەمیشە بەرژەوەندییەکانی خۆی، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتە دەسەڵاتدارەکان و پاراستنی ڕێکخستنی نێودەوڵەتی بەسەر داواکارییە سیاسییە فراوانەکانی کوردەکاندا پێشخستووە.

ئەرشیفێک بۆ لێکدانەوەی سیاسەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر بە کورد

کۆی ئەو زیاتر لە ١٢٠ گفتوگۆی تایبەتەی کە لە ماوەی دوازدە ساڵی ڕابردوودا لە کوردپرێس بڵاوکراونەتەوە، نیشان دەدەن کە تێگەیشتنی باوی شارەزایانی ڕۆژئاوا لە سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر کوردەکان، جیاوازییەکی ئەوتۆی نییە. کوردەکان لە قۆناغە جیاوازەکاندا، لە شەڕی دژی داعشەوە هەتا گۆڕانکارییەکانی سووریا و عێراق، هاوبەشێکی گرنگ بۆ واشنتۆن بوون؛ بەڵام ئەم هاوبەشییە هەمیشە لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە ئاسایشییەکانی ئەمریکادا پێناسە کراوە.

لە بەرامبەردا، نزیکەی هەموو ئەم توێژەرانە جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە داهاتووی سیاسیی کوردەکان، پێش هەر هۆکارێکی دەرەکی، بە یەکڕیزی ناوخۆیی، مامەڵەی کاریگەر لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندییەکان و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە هێزە دەرەکییەکان پەیوەستە؛ بابەتێک کە ئەمڕۆ، لەگەڵ گۆڕانکارییە نوێکانی ناوچەکە، لە هەر کاتێکی دیکە گرنگتر بووە.