بەپێی هەواڵی کوردپرێس، لەکاتێکدا هەواڵەکانی پەیوەست بە کورد هێشتا بەشێوەیەکی سەرەکی لە دەوری شەڕ، قەیرانە ئەمنییەکان و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ئێران، سووریا، عێراق و تورکیا دەسووڕێنەوە، توێژەرانی ئامادەبوو لە چوارەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی خوێندنەوە کوردییەکان لە قوتابخانەی ئابووریی لەندەن (LSE) هەوڵیان دا وێنەیەکی جیاواز لە کۆمەڵگەی کوردی نیشان بدەن؛ وێنەیەک کە تێیدا کولتوور، ئەدەبیات، زمان، هونەر و بەرهەمهێنانی زانیاری، نەک بابەتگەلی پەراوێزی، بەڵکوو توخمە سەرەکییەکانی تێگەیشتن لە ناسنامە و گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگەی کوردین.

ئەم کۆنفرانسە کە لە ۲۹ی نیسان تا ۱ی ئایار بە هاوکاریی سەنتەری خوێندنەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی قوتابخانەی ئابووریی لەندەن و زانکۆی شیفیڵد بەڕێوە چوو، بە ئامادەبوونی دەیان توێژەر لە هەر چوار بەشی کوردستان و زانکۆ بەناوبانگەکانی جیهان، نیشانی دا کە خوێندنەوە کوردییەکان لە تێپەڕبووندان لە تێڕوانینە تەنیا جیۆپۆلەتیکی و ئەمنییەکان بەرەو خوێندنی ئەزموونی ژیاو، یادەوەریی کولتووری، ئەدەبیات، ژینگە، ژنان و تیۆرییە نوێیەکانی زانستە کۆمەڵایەتییەکان. دەرەنجامی ئەم ڕوانگەیە، کۆمەڵەیەک بوو لە زیاتر لە ۸۰ توێژینەوە کە وێنەیەکی جیاواز لە کۆمەڵگەی کورد کێش دەکەن؛ کۆمەڵگەیەک کە لەم توێژینەوانەدا نەک تەنیا لە چوارچێوەی قەیرانە سیاسییەکاندا، بەڵکو لە ڕوانگەی کولتوور، پەروەردە، ئەدەبیات، ژینگە، ژنان و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانەوە لێکۆڵینەوەی بۆ کراوە.

کۆنفرانسی خوێندنەوە کوردییەکانی لەندەن

لەکاتێکدا پێشهاتەکانی ڕۆژانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێشتا بە قەیرانەکانی سووریا، پرۆسەی ئاشتیی تورکیا، بنبەستی سیاسیی هەرێمی کوردستان و شەڕی ئێرانەوە گرێدراون، نوێترین توێژینەوە پێشکەشکراوەکان لە چوارەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی خوێندنەوە کوردییەکان لە قوتابخانەی ئابووریی لەندەن (LSE) نیشانی دەدەن کە خوێندنەوە کوردییەکانیش چوونەتە قۆناغێکی نوێوە؛ قۆناغێک کە تێیدا توێژەران زیاتر لە ڕابردوو دەپەرژێنە سەر چەمکگەلی وەک هاووڵاتیبوون، دیاسپۆرا (کۆچبەران)، خۆبەڕێوەبەری، یادەوەریی بەکۆمەڵ و شێوازە نوێیەکانی بەرگریی کۆمەڵایەتی.

پێداچوونەوەی پوختەی زیاتر لە هەشتا وتاری پێشکەشکراو لەم کۆنفرانسەدا نیشانی دەدات کە بەشێکی زۆری توێژینەوەکان، چیتر تەنیا سەرنج ناخەنە سەر مێژووی سیاسیی کورد، بەڵکو هەوڵ دەدەن بە سوودوەرگرتن لە تیۆرییە نوێیەکانی زانستە سیاسییەکان، کۆمەڵناسی و خوێندنەوەکانی پۆست‌کۆلۆنیالیزم، ئەزموونی کورد لە ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپادا بخوێننەوە.

بەشی یەکەمی کۆنفرانسەکە تەرخانکرابوو بۆ دۆخی سیاسیی تورکیا.

تورکیا؛ لە خۆپێشاندانەکانی ساراجخانەوە تا پرسی چارەسەرنەکراوی کورد

«جیان ئاندیچ» خۆپێشاندانەکانی ساراجخانەی دوای دەستبەسەرکردنی ئەکرەم ئیمامئۆغڵوی لێکداوەتەوە و گەیشتووەتە ئەو دەرەنجامەی کە ئەگەرچی خۆپێشاندەران باسیان لە دادپەروەری و مافی هاووڵاتیبوون دەکرد، بەڵام لە کرداردا لە ئاست گوشارەکانی سەر سیاسییەکانی کورد، داکوتانی قەیومەکان لە شارەوانییە کوردنشینەکان و دەستبەسەرکردنە درێژخایەنەکاندا بێدەنگییان هەڵبژارد. ئەم توێژینەوەیە نیشانی دەدات چەمکی «تورکبوون» تەنانەت لە نێوان نەیارانی حکومەتیشدا هێشتا چوارچێوەی دیاریکەری سنوورەکانی هاوپێوەستەیی سیاسییە.

«ڕەسەپ ئۆنورساڵ»یش بە لێکۆڵینەوە لە گوتارە سیاسییەکانی تورکیا، هۆکاری بەردەوامیی بنبەستی پرسی کورد تەنیا لە ناکۆکییە سیاسییەکاندا نابینێت، بەڵکو ئەوە وەک دەرەنجامی ناکۆکییە قووڵەکانی ناسنامەیی و گێڕانەوەیی نێوان دەوڵەت و بزووتنەوەی کوردی وەسف دەکات؛ ناکۆکییەک کە تەنانەت گفتوگۆکانی ئاشتیشی چەندین جار ڕووبەڕووی شکست کردووەتەوە.

ڕەگەزپەرستیی ڕۆژانە دژ بە کورد

یەکێک لە توێژینەوە سەرنجڕاکێشەکان، پەرژاوەتە سەر سووتاندنی ئەو ئۆتۆمبێلانەی کە ئاڵای تورکیایان پێوە بووە لەلایەن هەندێک گەنجی کوردەوە لە ئیستەنبووڵ لە نێوان ساڵانی ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۳.

«گولیستان یارکین» دەڵێت پێویستە ئەم کردارانە لە چوارچێوەی ڕەگەزپەرستیی ڕۆژانە دژ بە کورد، توندوتیژیی دەوڵەتی و گوشار بۆ نیشاندانی هێما نەتەوەییەکانی تورکیا شی بکرێنەوە، نەک تەنیا وەک کردەوەی تاوانکاری. بە گوتەی ئەو، ئاڵای تورکیا لە زۆرێک لە ناوچە کوردنشینەکاندا ببووە هێمایەک بۆ تاقیکردنەوەی وەفاداریی سیاسی.

سووریا؛ خۆبەڕێوەبەری و سیاسەتی فرەنەتەوەیی

چەندین وتاریش تەرخانکرابوون بۆ ئەزموونی خۆبەڕێوەبەریی کورد لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا.

یەکێک لەم توێژینەوانە نیشانی دەدات کە ئەزموونی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیکی «ڕۆژاوا» یان کوردستانی سووریا، بووەتە سەرچاوەی ئیلهام بۆ بەشێک لە بزووتنەوەی سەربەخۆخوازی چەپی کاتالۆنیا. توێژەری ئەم وتارە پێی وایە چالاکوانانی کاتالۆنیا، ئەزموونی کورد وەک مۆدێلێک بۆ دووبارە بیرکردنەوە لە چەمکی دیمۆکراسیی خۆجێی و بەڕێوەبردنی نامەرکەزی دەبینن.

لە توێژینەوەیەکی دیکەشدا کاردانەوەی حزبە کوردییەکانی تورکیا بەرامبەر بە سیاسەتی ئەمنیی حکومەت سەبارەت بە پەنابەرانی سووریا لێکدراوەتەوە. نووسەر نیشانی دەدات کە ڕوانگەی ئەمنیی ئەنقەرە بۆ پەنابەران، هەم لەسەر سیاسەتەکانی کۆچبەری و هەم لەسەر بابەتەکانی پەیوەست بە ناسنامە و دانیشتووان لە ناوچە کوردنشینەکاندا کاریگەریی هەبووە.

کوردانی ئەورووپا؛ هاووڵاتییانێک لە نێوان دوو جیهان

چەندین خوێندنەوەی جۆراوجۆریش تەرخانکرابوون بۆ دۆخی کوردانی کۆچبەر.

توێژینەوەیەک دەربارەی کوردانی ژاپۆن نیشانی دەدات میدیا پارێزگارەکانی ئەو وڵاتە بە گشتی ئەوان وەک هەڕەشەیەکی ئەمنی دەناسێنن، لە کاتێکدا ژیانی ڕۆژانەی ئەم کۆمەڵگەیە لەسەر پاراستنی ناسنامەی کولتووری و پێکەوەژیانی ئاشتیانە دامەزراوە.

توێژینەوەیەکی دیکە دەربارەی ئەو کوردە سووریانەی بێ ڕەگەزنامەن لە ئەڵمانیا و سوێد، باس لە توندوتیژیی پەنهانی بیرۆکراسییەکانی پەنابەرێتی دەکات و نیشانی دەدات کە ئەم کەسانە بۆ سەلماندنی نەبوونی ڕەگەزنامەی خۆیان ڕووبەڕووی ڕێگریی یاسایی ئاڵۆز دەبنەوە.

هەروەها توێژینەوەکان دەربارەی بزووتنەوەی ژنانی کورد لە ئەڵمانیا، دایکانی کۆچبەری کورد لە بەرلین و ژنانی کورد لە سویسرا، نیشانی دەدەن کە دیاسپۆرای کوردی بووەتە یەکێک لە ئەکتەرە گرنگەکانی بزووتنەوە فێمینیستییەکان، مافەکانی مرۆڤ و کۆمەڵایەتییەکانی ئەورووپا.

ڕەوتی نوێی خوێندنەوە کوردییەکان

کۆمەڵە وتارەکانی ئەم بەشە نیشانی دەدەن خوێندنەوە کوردییەکان لە زانکۆکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکوور لە حالەتی دوورکەوتنەوەن لە گێڕانەوە تەنیا ئەمنی و مێژووییەکان. چەمکگەلی وەک کۆلۆنیالیزمی نەتەوەیی، دادپەروەریی گواستنەوەیی، هاووڵاتیبوون، سیاسەتی یادەوەری، جوگرافیای سەرکوت، دیپلۆماسیی کولتووری، خۆبەڕێوەبەری، کۆچبەری و بەرگریی مەدەنی ئێستا بوونەتە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم بەشە زانستییە. لەم چوارچێوەیەدا، پرسی کورد چیتر تەنیا وەک قەیرانێکی سیاسی یان ئەمنی ناخوێندرێت، بەڵکو وەک بابەتێکی فرەبەش لە بوارەکانی کۆمەڵناسی، خوێندنەوەکانی شار، تیۆریی سیاسی، کۆچبەری و مافەکانی مرۆڤدا لێکۆڵینەوەی تێدا دەکرێت.

بەشی دووەم: کولتوور، ئەدەبیات، زمان و هونەر؛ بۆچی توێژەران کولتوور بە گرنگترین کلیل بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگەی کورد دەزانن؟

لە «مەم و زین»ەوە تا دەنگبێژی؛ کولتوور چۆن بووە تەوەرە نوێیەکەی خوێندنەوە کوردییەکان؟

لە ساڵانی ڕابردوودا، خوێندنەوە کوردییەکان لە زانکۆ بەناوبانگەکانی جیهاندا بەشێوەیەکی سەرەکی لە دەوری شەڕ، دەوڵەت، ئەمنییەت و بزووتنەوە سیاسییەکاندا چڕ ببووەوە، بەڵام پێداچوونەوەی وتارە پێشکەشکراوەکان لە چوارەمین کۆنفرانسی خوێندنەوە کوردییەکانی قوتابخانەی ئابووریی لەندەن (LSE) و زانکۆی شیفیڵد نیشانی دەدات کە ئێستا «کولتوور» بووەتە گرنگترین تەوەری توێژینەوەکانی ئەم بوارە.

ئەدەبیاتی کلاسیک، زمان، وەرگێڕان، مۆسیقا، ئەدەبیاتی منداڵان، نەریتی زارەکی، پاراستنی کەلوپەلی کەلەپووری و تەنانەت کافێکان وەک گۆڕەپانی چالاکیی کولتووری، لە گرنگترین ئەو بابەتانە بوون کە توێژەرانی وڵاتە جیاوازەکان قسەیان لەسەر کرد. ئەم وتارانە وێنەیەک لە کۆمەڵگەی کورد پێشکەش دەکەن کە لەودیو شەڕ و سیاسەتەوە، لەسەر بەرهەمهێنانی زانیاری، گێڕانەوە، یادەوەری و ناسنامەی کولتووری ڕاوەستاوە.

ئەدەبیاتی کلاسیک؛ تاقیگەیەک بۆ پێکهێنانی ناسنامەی کوردی

یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانی کۆنفرانسەکە تەرخانکرابوو بۆ پێگەی ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردی.

«یاشار عەبدولسەلام‌ئۆغڵو» لە زانکۆی سۆفیا پێشنیار دەکات کە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردی چیتر نابێت تەنیا وەک کۆمەڵێک بەرهەمی ئەدەبی بخوێندرێت، بەڵکو دەبێت وەک «مەیدانێکی کۆمەڵناسی» سەیر بکرێت. ئەو بە لێکۆڵینەوە لە بەرهەمەکانی شاعیرانی وەک مەلای جزیری، فەقێی تەیران، ئەحمەدی خانی و حاجی قادری کۆیی نیشانی دەدات کە ئەم بەرهەمانە شوێنی شێوەگرتنی چەمکگەلی وەک ناسنامەی بەکۆمەڵ، زمان، جوگرافیا، دادپەروەری و هۆشیاریی نەتەوەیی بوون. بە بڕوای ئەو، ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردی نەک تەنیا یادەوەریی مێژوویی کوردی پاراستووە، بەڵکو لە ماوەی سەدەکاندا ڕۆڵیشی هەبووە لە شێوەپێدانی سوبژەی کۆمەڵایەتیی کورددا.

«مەم و زین»؛ لەوپەڕی حەمەسەیەکی نەتەوەییەوە

شاکارەکەی ئەحمەدی خانی یەکێک بوو لەو بابەتانەی زۆرترین دووبارەبوونەوەی هەبوو لە کۆنفرانسەکەدا.

«میشێل لێزێنبێرگ» لە زانکۆی ئەمستەردام پێی وایە کە «مەم و زین» نابێت تەنیا لە چوارچێوەی نەتەوەییخوازیی کوردیدا بخوێندرێت. ئەو ئەم بەرهەمە بە بەشێک لە ئەدەبیاتی جیهانی دەزانێت کە لە لایەکەوە لە ژێر هەژموونی نەریتی ئەدەبیی فارسیدا بوو، و لە لایەکی دیکەوە، هەوڵێک بوو بۆ بەرگری لە دژی ئەم هەژموونە. بە گوتەی ئەو، وەرگێڕانە جۆراوجۆرەکانی «مەم و زین» لە سەدەکانی ڕابردوودا نیشانی دەدەن کە ئەم بەرهەمە لە سنوورە زمانی و نەتەوەییەکان تێپەڕیوە و بووەتە بەشێک لە کەلەپووری ئەدەبیی جیهان.

دەنگبێژی؛ ئەرشیفی زارەکیی کوردان

چەندین وتار تەرخانکرابوون بۆ نەریتی دەنگبێژی؛ نەریتێک کە توێژەران تەنیا وەک هونەرێکی مۆسیقایی سەیری ناکەن.

«حەلیل ئیبراهیم شاکار» دەڵێت دەنگبێژی لە ڕاستیدا سیستمێکە بۆ بەرهەمهێنانی زانیاریی مێژوویی و یادەوەریی بەکۆمەڵی کورد. بە بڕوای ئەو، گێڕانەوە زارەکییەکانی دەنگبێژەکان پێش شێوەگرتنی مێژوونوویسیی مۆدێرن، چەمکگەلی وەک «ئێمە» و «ئەوانی تر»یان دروست کردووە و هۆشیاریی نەتەوەییان گواستووەتەوە. ئەو جەخت دەکاتەوە کە خوێندنەوە کوردییەکان دەبێت گێڕانەوە زارەکییەکان هاوشێوەی بەڵگەنامە مێژووییە باوەڕپێکراوەکان لەبەرچاو بگرن، چونکە زۆرێک لە ئەزموونە مێژووییەکانی کورد تەنیا لەم گێڕانەوانەدا ماونەتەوە.

خەون؛ زمانی نەوتراوەکانی کۆمەڵگەی کورد

«سیرما کۆستادینۆڤا» لە زانکۆی سۆفیا بە لێکۆڵینەوە لە ڕۆمانی «سەما ڕەشبەڵەکایەتیی چارەنووس» (رقص سرنوشت) نووسینی فەوزییە بەشارەت، ڕۆڵی خەونی لە ئەدەبیاتی کوردیدا شیکار کردووە. بە بڕوای ئەو، خەونەکان لەم ڕۆمانەدا تەنیا توخمی چیرۆکی نین، بەڵکو زەمینەیەکشن بۆ دەربڕینی ئەزموونە سەرکوتکراوەکان، یادەوەریی بەکۆمەڵ و ململانێی نێوان نەریت و مۆدێرنیتە. ئەو هەروەها بەکارهێنانی دیالێکتی گۆرانی/گڕووسی لەلایەن نووسەرەوە وەک هەوڵێک بۆ پاراستنی ناسنامەی کولتووری لە ڕێگەی زمانەوە دەبینێت.

ئەدەبیاتی منداڵان؛ وەبەرهێنان بۆ داهاتووی زمانی کوردی

یەکێک لە داهێنەرانەترین توێژینەوەکانی کۆنفرانسەکە تەرخانکرابوو بۆ ئەدەبیاتی منداڵان.

«چنوور زاگرۆس» کە خۆی نووسەری کتێبی منداڵانە بە زمانی هۆڵەندی، نیشانی دەدات چۆن چیرۆکە منداڵانەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە پاراستنی ناسنامەی کولتووریی منداڵانی کورد لە ئەورووپادا. بە گوتەی ئەو، کتێبەکانی منداڵان وەک «ئاوێنە» ناسنامەی کولتووری دەگەڕێننەوە بۆ منداڵان و هاوکات «پەنجەرەیەک»یش بەرامبەر بە کۆمەڵگەی خانەخوێ دەکەنەوە. ئەم توێژینەوەیە جەخت دەکاتەوە کە ئەدەبیاتی منداڵان یەکێکە لە گرنگترین ئامرازەکانی گواستنەوەی زمان و کولتوور لە نێوان نەوە کۆچبەرەکاندا.

زمانی کوردی؛ لە ماڵەوە تا کافەکان

زمانیش یەکێک بوو لە تەوەرە گرنگەکانی کۆنفرانسەکە.

توێژەرانی زانکۆی ئارتوکلۆی مێردین بە خوێندنەوەی کافێکانی ئامەد و وان نیشانیان دا کە مانەوەی زمانی کوردی تەنیا بە خێزانەوە بەستراو نییە، بەڵکو ئامادەیی ئەو لە فەزای گشتیدا گرنگییەکی یەکلاکەرەوەی هەیە. بە گوتەی ئەوان، هەڵبژاردن لە نێوان کوردی و تورکیدا لە گفتوگۆکانی ڕۆژانەی کافێکاندا، ئەمڕۆ بووەتە کردارێکی کۆمەڵایەتی و تەنانەت سیاسی. ئەم توێژینەوەیە دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە فەزا نیمچەگشتییەکانی وەک کافێکان ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە لە گواستنەوەی زمان بۆ نەوەکانی داهاتوو.

بەرگریی کولتووری دوای داخرانی دامەزراوە کوردییەکان

بابەتێکی تری گرنگ، لێکەوتەکانی داکوتانی قەیومە دەوڵەتییەکان بوو لە شارەوانییە کوردنشینەکانی تورکیادا.

«مەهمەت تەیفوور» نیشانی دەدات کە دوای داخرانی سەنتەرە کولتوورییەکانی شارەوانیی ئامەد، لەوانە کۆنسێرڤاتۆری ئارام تیگران، باخچەی ساوایانی کوردی و شانۆی شار، چالاکوانانی کولتووری تۆڕێک لە دامەزراوەی سەربەخۆیان وەک MA Music، Jin MA، Zarok MA و Çand MA دامەزراند. ئەو پێی وایە ئەم دامەزراوانە بوونەتە هێمای بەرگریی کولتووری لە دژی مەرکەزییەتی دەوڵەتی تورکیا و توانیویانە بەردەوامی بە بەرهەمهێنانی هونەری و فێربوونی زمانی کوردی بدەن.

دەنگبێژی و مۆسیقای سوورپێستەکان؛ ئەزموونێکی هاوبەش

یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین توێژینەوەکانی کۆنفرانسەکە، مۆسیقای دەنگبێژیی لەگەڵ مۆسیقای هۆزە ڕەسەنەکانی ئەمریکادا بەراورد کردبوو.

«ئێمیلی پۆنس» لە زانکۆی ئۆریگۆن پێی وایە هەر دوو نەریتە مۆسیقاییەکە، ڕۆڵێکی گرنگیان هەبووە لە پاراستنی یادەوەریی مێژوویی، گواستنەوەی گێڕانەوە بەکۆمەڵەکان و بەرگری لە دژی سڕینەوەی کولتووری. بە بڕوای ئەو، پێشکەشکردنی ئەم مۆسیقایانە تەنیا چالاکییەکی هونەری نییە، بەڵکو کردارێکە بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوە بندەستەکان.

وەرگێڕان؛ پردێک لە نێوان کولتوورەکاندا

ئەگەرچی بابەتی وەرگێڕان لە کۆبوونەوە جیاوازەکاندا خرایە ڕوو، بەڵام زۆرێک لە توێژەران لەسەر یەک خاڵ هاوڕا بوون؛ ئەوەی کە وەرگێڕان چیتر تەنیا گواستنەوەی دەق نییە لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر. وەرگێڕانی بەرهەمە کوردییەکان ئەمڕۆ بووەتە ئامرازێک بۆ ناساندنی کۆمەڵگەی کورد، ئەدەبیات، یادەوەریی مێژوویی و ئەزموونی ژیاوی ئەم نەتەوەیە بە جیهان؛ بابەتێک کە لە کۆبوونەوەکانی پەیوەست بە ئەدەبیاتی کلاسیک، بەرهەمەکانی ئەحمەدی خانی، ڕۆمانی هاوچەرخ و ئەدەبیاتی منداڵاندا چەندین جار جەختی لەسەر کرایەوە.

پێداچوونەوەی وتارەکانی ئەم بەشە نیشانی دەدات بواری خوێندنەوە کوردییەکان جۆرێک لە «وەرچەرخانی کولتووری» ئەزموون دەکات. ئەگەر لە ڕابردوودا زۆربەی توێژینەوەکان لەسەر شەڕ، حزبەکان و دەوڵەتەکان چڕ بوون، ئێستا زمان، ئەدەبیات، مۆسیقا، وەرگێڕان، پەروەردە و بەرهەمهێنانی کولتووری وەک گۆڕەپانە سەرەکییەکانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی ناسنامەی کوردی سەرنجیان دراوەتێ. لە ڕوانگەی توێژەرانەوە، مانەوەی کۆمەڵگەی کورد زیاتر لەوەی تەنیا بەستراوی گۆڕانکارییە سیاسییەکان بێت، بەستراوە بە توانای ئەم کۆمەڵگەیە لە پاراستنی زمان، گێڕانەوە، یادەوەری و بەرهەمهێنانی کولتووریدا. بەم هۆیەشەوە، ئەدەبیاتی کلاسیک، دەنگبێژی، وەرگێڕان و فێربوونی زمانی کوردی چیتر بابەتگەلی پەراوێزی نین، بەڵکو لە دڵی خوێندنەوە نوێیە کوردییەکاندا جێگیرن.

بەشی سێیەم: ژنان، ژینگە، پەروەردە، ئایین و تیۆرییە نوێیەکان؛ ئاسۆگەلی نوێ لە خوێندنەوە کوردییەکاندا

لە ژنان و ژینگەوە تا پەروەردە و ئایین؛ ئاسۆگەلی نوێی خوێندنەوە کوردییەکان لە زانکۆکانی جیهاندا

یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی چوارەمین کۆنفرانسی خوێندنەوە کوردییەکانی قوتابخانەی ئابووریی لەندەن (LSE) و زانکۆی شیفیڵد، بەرفراوانبوونی بازنەی خوێندنەوە کوردییەکان بوو بۆ ئەو بوارانەی کە تا چەند ساڵێک لەمەوبەر کەمتر لەم بەشە زانستییەدا سەرنجیان دەدرا؛ لە دادپەروەریی ژینگەیی و گۆڕانی کەشوهەواوە تا پەروەردە، ئایین، خوێندنەوەی عەلەوییەکان، بزووتنەوەی ژنان و تیۆرییە نوێیەکان دەربارەی کۆلۆنیالیزم و دەوڵەت-نەتەوە. پێداچوونەوەی پوختەی وتارەکان نیشانی دەدات توێژەرانی نەوەی نوێ، پرسی کورد چیتر تەنیا لە چوارچێوەی ململانێ سیاسی یان ئەمنییەکاندا ناخوێننەوە، بەڵکو ئەوە لە بەستەرێکدا لەگەڵ بابەتگەلی وەک ژینگە، بەرهەمهێنانی زانیاری، جێندەر، کۆچبەری، دادپەروەریی گواستنەوەیی و کۆلۆنیالیزم لێکۆڵینەوە دەکەن.

پەروەردە؛ بزوێنەری شاراوەی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان

یەکێک لە بەشە بەرچاوەکانی کۆنفرانسەکە تەرخانکرابوو بۆ ڕۆڵی پەروەردە لە کۆمەڵگەی کوردیدا.

«جەیمس هیویت» لە زانکۆی سانت ئەندرووز بە لێکۆڵینەوە لە ئەزموونی ئەندامانی پێشووی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) نیشانی دەدات کە پەروەردە لەم ڕێکخراوانەدا تەنیا بە مەشقی سەربازییەوە سنووردار نەبووە. ئەو سێ جۆر پەروەردەی لێکداوەتەوە کە پێکدێن لە پەروەردەی سەربازی، پەروەردەی کارامەیی تاکەکەسی و پەروەردەی ئایدۆلۆژی، و دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە هەر ئەم پرۆسە پەروەردەیییانە، ناسنامەی بەکۆمەڵ و دڵسۆزیی ئەندامەکانیان شێوە پێداوە. بە بڕوای ئەو، ژینگەی پەروەردەیی و ئەزموونە هاوبەشەکان، زیاتر لە خودی ئایدۆلۆژیا ڕۆڵیان هەبووە لە دروستکردنی تەبایی و یەکگرتوویی ڕێکخراوەییدا.

میراتی کەمینەکان؛ خاڵی لاوازی سیستمی پەروەردەی هەرێمی کوردستان

توێژینەوەیەکی هاوبەش لە زانکۆی ئەمریکیی عێراق لە بەغدا، دۆخی پەروەردەی میراتی کولتووریی کەمینەکانی لە زانکۆکانی هەرێمی کوردستاندا هەڵسەنگاندووە. ئەم توێژینەوەیە نیشانی دەدات کە پرۆگرامەکانی خوێندن بەشێوەیەکی سەرەکی لەسەر شوێنەوارە کۆنەکان و میراتی ماددی چڕن، لەکاتێکدا زمان، ئایینەکان، نەریتە زارەکییەکان و کولتووری ڕۆژانەی ئاشوورییەکان، تورکمانەکان، شەبەک، ئەرمەنەکان و ئێزدییەکان بەشێکی کەمی لە پرۆگرامەکانی خوێندندا هەیە. توێژەران پێشنیاریان کردووە کە پاراستنی میراتی ناماددیی کەمینەکان دەبێت ببێتە بەشێک لە سیاسەتەکانی پەروەردە، گەشەپێدانی بەردەوام و ئاشتەوایی دوای شەڕ.

کوردانی موسڵمان لە ئەڵمانیا؛ لە نێوان ناسنامەی ئایینی و نەتەوەییدا

یەکێکی تر لە وتارەکان تەرخانکرابوو بۆ دۆخی کوردانی سوننە لە ئەڵمانیا.

«هویدار ایشیک» نیشانی دەدات زۆرێک لە کوردانی سوننە لە ئەڵمانیا، کاتێک ئامادەی ئەو مزگەوتانە دەبن کە لەلایەن دامەزراوە ئایینییەکانی تورکیاوە بەڕێوە دەبرێن، ڕووبەڕووی هەستی سڕینەوە یان پشتگوێخستنی ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان دەبنەوە. بەپێی ئەم توێژینەوەیە، بەشێک لەوان هەوڵ دەدەن لە ناوخۆی ئەم دامەزراوانەوە گۆڕانکاری دروست بکەن، لەکاتێکدا گروپێکی تر پێیان باشترە لەم سەنتەرانە دوور بکەونەوە و ڕێگەی نوێ بۆ بەشداریی ئایینی بدۆزنەوە.

ژینگە؛ بەرەی نوێی ململانێکان

چەندین وتار، تێکدانی ژینگەیان وەک یەکێک لە ڕەهەندە کەمتر بینراوەکانی ململانێکانی کوردستان لێکداوەتەوە. توێژینەوەیەک دەربارەی پرۆسەی ئاشتیی تورکیا نیشانی دەدات کۆتاییهاتنی ڕێژەیی پێکدادانە چەکدارییەکان، ئەگەرچی لە توندیی توندوتیژیی سەربازی کەم کردووەتەوە، بەڵام هاوکات ڕێگەی خۆش کردووە بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژە گەورەکانی کانزایی و دەرهێنان لە ناوچە کوردنشینەکاندا. نووسەرانی ئەم وتارە ئاگاداری دەدەن کە دادپەروەریی گواستنەوەیی بەبێ سەرنجدان بە زیانە ژینگەیییەکان ناتوانێت ببێتە هۆی ئاشتییەکی بەردەوام.

دیجلە؛ لە ڕووبارێکەوە تا مەیدانی ململانێی ناسنامەیی

«ڕۆزا کاواک» لە توێژینەوەیەکی مرۆڤناسانەدا، ڕووباری دیجلە نەک تەنیا وەک توخمێکی سروشتی، بەڵکو وەک بەشێک لە یادەوەریی مێژوویی ئامەد دەناسێنێت. ئەو نیشانی دەدات گۆڕینی ناوەکان و پۆلێنکردنی فەرمیی ئەم ڕووبارە لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا، تەنیا گۆڕانکارییەکی زمانی نەبووە، بەڵکو بەشێک بووە لە پڕۆژەی دەوڵەت بۆ پێناسەکردنەوەی یادەوەری و ناسنامەی خۆجێی. لە بەرامبەردا، بەکارهێنانی ناو و گێڕانەوە نەریتییەکان لەلایەن خەڵکەوە، جۆرێکە لە بەرگریی کولتووری لە دژی ئەم پێناسەکردنەوە فەرمییە.

بەنداوەکان؛ گەشەپێدان یان ئاوارەیی؟

توێژینەوەیەکی تر لێکەوتەکانی بەنداوی ئەلپ ئەرسەلان-۱ی لە پارێزگای موش لێکداوەتەوە.

«نوور بۆز» بە خوێندنەوەی ئەو گوندانەی کە کەوتوونەتە ژێر ئاو، نیشانی دەدات کە ڕاگوێزانی زۆرەملێ تەنیا بە مانای لەدەستدانی زەوی نییە، بەڵکو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، پێکهاتەی خێزان و هەستی سەر بە لایەک بوونیشی گۆڕیوە. لە هەمان کاتدا، ئەم توێژینەوەیە نیشانی دەدات بەشێک لە ژنان و منداڵان دوای کۆچکردن بۆ شارەکان، دەستیان بە دەرفەتی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتیی زیاتر گەیشتووە؛ ڕاستییەک کە ئاڵۆزیی لێکەوتەکانی پڕۆژەکانی گەشەپێدان ئاشکرا دەکات.

کوردستانی سووریا؛ شەڕ دژ بە ژینگە

یەکێک لە گرنگترین توێژینەوەکانی ئەم بەشە تەرخانکرابوو بۆ باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا.

«مارچین ئەسکۆپینسکی» دەڵێت هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر ژێرخانەکانی ئاو، کارەبا و کشتوکاڵی کوردستانی سووریا نیشاندەری گۆڕانی مۆدێلی شەڕە. بە گوتەی ئەو، ئامانجی ئەم هێرشانە داگیرکردنی خاک نییە، بەڵکو نەشیاوکردنی ناوچەکەیە بۆ ژیان و لاوازکردنی توانای بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەرە بۆ بەردەوامبوونی ژیان. ئەو ئەم ڕەوتە وەک نموونەیەک لە «ئیکۆساید» یان لەناوبردنی بەئەنقەستی ژینگە لە چوارچێوەی ستراتیژیی دژە ڕاپەڕیندا وەسف دەکات.

عەلەوییەکان؛ بەرفراوانبوونی سنوورەکانی خوێندنەوە کوردییەکان

بۆ یەکەمجار، بەشێکی سەربەخۆ لە کۆنفرانسەکە تەرخانکرا بۆ گرێدانی خوێندنەوە کوردییەکان و خوێندنەوە عەلەوییەکان. توێژەران پێیان وایە چڕبوونەوەی تەنیا لەسەر عەلەوییە کوردەکان یان زازاکان، بووەتە هۆی پشتگوێخستنی ئەزموونی عەلەوییە عەرەبەکان؛ لەکاتێکدا مێژووی ئەم دوو کۆمەڵگەیە لە تورکیا و سووریادا بە توندی لە یەک ئاڵاوە. چەندین وتاریش جەختیان لەسەر پێویستیی هاوکاریی نێوان دوو بواری خوێندنەوە کوردییەکان و خوێندنەوە عەلەوییەکان کردەوە و پێشنیاریان کرد کە ئەم دوو بەشە زانستییە دەتوانن بە شێوەی هاوبەش بەدواداچوون بۆ ناسنامە، یادەوەری و کەمینە ئایینییەکان بکەن.

ژنان؛ لەوپەڕی گێڕانەوەی قوربانیبوونەوە

خوێندنەوەکانی ژنانیش پێگەیەکی تایبەتیان هەبوو لە کۆنفرانسەکەدا. توێژەران بە لێکۆڵینەوە لە ژنانی کورد لە ئەڵمانیا، سویسرا و شارەکانی ئەورووپا نیشانیان دا کە ژنانی کورد ئەمڕۆ تەنیا بابەتی خوێندنەوە نین، بەڵکو خۆیان بوونەتە بەرهەمهێنەری زانیاری، چالاکوانی پاڵپشتی ژنان و ئەکتەری گرنگی بزووتنەوە مەدەنییەکان. توێژینەوە پێشکەشکراوەکان جەختیان لەسەر ئەو خاڵە کردەوە کە ژنانی کورد لە دیاسپۆرا، لە نێوان ناسنامەی نەتەوەیی، ئەزموونی کۆچبەری و چالاکییە سیاسییەکاندا، شێوازی نوێیان لە هاووڵاتیبوون و بەشداریی کۆمەڵایەتی خوڵقاندووە.

تیۆرییەکی نوێ؛ «ئیستیعماری نەتەوەیی»

یەکێک لە وتارە هەرە مشتومڕاوییەکانی کۆنفرانسەکە تەرخانکرابوو بۆ خستنەڕووی چەمکی نوێی «کۆلۆنیالیزمی نەتەوەیی». توێژینەوەیەک لە زانکۆی یۆرکی کەنەداوە دەڵێت چەمکگەلی وەک «کۆلۆنیالیزمی ناوخۆیی» یان تیۆرییە باوەکانی پۆست‌کۆلۆنیالیزم، بۆ ڕوونکردنەوەی دۆخی کورد بەس نین. وتارەکە چەمکی «کۆلۆنیالیزمی نەتەوەیی» پێشنیار دەکات کە لە ڕێگەی هەژموونی سیاسی، چەوساندنەوەی ئابووری و سڕینەوەی کولتووری، کەمینەکان بەرەو پەراوێز دەخات. لەسەر ئەم بنەمایە، ئەزموونی کورد لە تورکیادا نموونەیەکی ڕوونی ئەم مۆدێلەیە و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە پێداچوونەوەی تیۆرییە باوەکانی زانستە سیاسییەکان و خوێندنەوەکانی پۆست‌کۆلۆنیالیزمدا.

کۆتایی؛ خوێندنەوە کوردییەکان چوونەتە قۆناغێکی نوێوە

پێداچوونەوەی زیاتر لە ۸۰ وتاری پێشکەشکراو لە کۆنفرانسی لەندەندا نیشانی دەدات کە خوێندنەوە کوردییەکان لە تێپەڕبووندان لە چوارچێوە نەریتییەکەی خۆیان. ئەگەر نەوەی یەکەمی ئەم بوارە زانستییە زیاتر لەسەر مێژووی حزبەکان و ململانێ سەربازییەکان چڕ بوون، توێژینەوەکانی ئەمڕۆ بەدوای تێگەیشتن لە کۆمەڵگەی کوردیدا دەگەڕێن لە ڕێگەی پەروەردە، ژینگە، زمان، کولتوور، جێندەر، ئایین، کۆچبەری و تیۆرییە نوێیەکانی زانستە کۆمەڵایەتییەکانەوە.

خاڵی هاوبەشی زۆرێک لەم توێژینەوانە ئەوەیە پرسی کورد چیتر تەنیا وەک بابەتێکی ئەمنی یان جیۆپۆلەتیکی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک نموونەیەک بۆ خوێندنی چەمکە بەرفراوانەکانی وەک دەوڵەتسازی، کۆلۆنیالیزم، دادپەروەریی گواستنەوەیی، بەرگریی کولتووری، یادەوەریی بەکۆمەڵ، گۆڕانی کەشوهەوا و مافەکانی کەمینەکان سەرنجی پێدەدرێت. بەم هۆیەشەوە، چوارەمین کۆنفرانسی خوێندنەوە کوردییەکانی لەندەن دەکرێت وەک نیشانەیەک بۆ پێگەیشتنی ئەم بوارە زانستییە دابنرێت؛ بوارێک کە ئەمڕۆ نەک تەنیا بە خوێندنی کوردەوە سەرقاڵە، بەڵکو لە ئەزموونی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی ئەوان سوود وەردەگرێت بۆ دووبارە بیرکردنەوە لە هەندێک لە گرنگترین پرسیارەکانی زانستە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکانی هاوچەرخ.