بەپێی هەواڵی کوردپرێس، لەکاتێکدا کە دەوڵەتی تورکیا چیتر بە شێوازێکی فەرمی و یاسایی قەدەغەکردنی زمانی کوردی ڕانەگەیەنێت، بەڵام چالاکوانان و توێژەرانی کورد جەخت دەکەنەوە کە کۆمەڵێک فشاری سیاسی، ئەمنی و کارگێڕی، لە کردەوەدا ئەم زمانەیان بەرەو پەراوێزخستن بردووە و داهاتوویان ڕووبەڕووی مەترسییەکی جیدی کردووەتەوە؛ تا ئەو ڕادەیەی کە هەندێک لە شارەزایان هۆشداری دەدەن کە ئەگەری هەیە بەشێک لە شێوەزارەکانی زمانی کوردی لە ماوەی داهاتوودا بەرەو لەناوچوون بچن.

کوردان لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، ڕۆژی ١٥ی ئایار (مایس) وەک «ڕۆژی زمانی کوردی» بەرز ڕادەگرن؛ ئەم ڕۆژە یادخەرەوەی بڵاوبوونەوەی یەکەم ژمارەی گۆڤاری «هاوار»ە لە ساڵی ١٩٣٢ لە دیمەشق بە دەستی جەلادەت عالی بەدرخان. گۆڤارێک کە ڕۆڵێکی مێژوویی و گرنگی گێڕا لە ستانداردکردنی زمانی کوردی بە ئەلفبێی لاتینی. ناوی گۆڤارەکە خۆی «هاوار»ە، کە فریاد و بانگەوازێکی ڕەوا بوو دژی سیاسەتەکانی سڕینەوەی ناسنامەی کوردی لە تورکیای ئەو سەردەمەدا.

لە دەیەی ١٩٢٠ تا دەیەی ١٩٨٠، دەوڵەتی تورکیا بە تەواوی بوونی زمانی کوردی حاشا لێدەکرد. دوای ڕاپەڕینەکەی شێخ سەعیدی پیران لە ساڵی ١٩٢٥، بەکارهێنانی زمانی کوردی بە تەواوی قەدەغە کرا و تەنانەت بۆ قسەکردن بە کوردی لە شوێنە گشتییەکاندا غەرامە دیاری دەکرا. لە دەیەکانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠دا، ناوی زۆربەی شار و گوندە کوردییەکان گۆڕدران بۆ ناوی تورکی.

ئەگەرچی دوای دەیەی ١٩٦٠ کەشێکی ڕێژەیی و سنووردار بۆ بەکارهێنانی زمانی کوردی هاتە ئاراوە، بەڵام كودەتا سەربازییەکەی ١٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ جارێکی دیکە شەپۆلێکی بەربڵاوی سەرکوتکردنی زمان و کولتووری کوردی لەگەڵ خۆیدا هێنایەوە. لەو قۆناغەدا، بەکارهێنانی کوردی لە کایەی گشتی و تەنانەت تایبەتیشدا قەدەغە کرا و دەیان کەس بەهۆی بڵاوکردنەوە، خوێندنەوە یان قسەکردن بە کوردی دەستبەسەر کران.

تەنیا لە سەرەتای دەیەی ٢٠٠٠ و لە چوارچێوەی پرۆسەی هەوڵەکانی تورکیا بۆ ئەندامبوون لە یەکێتیی ئەورووپادا بوو کە بەشێک لە سنووردارکردنەکان کەم کرانەوە و هیوایەک بۆ کرانەوەی سیاسی دروست بوو. بەڵام لەگەڵ هەرەسهێنانی پرۆسەی ئاشتی لە نێوان دەوڵەتی تورکیا و کورداندا لە ساڵانی ٢٠١٣ تا ٢٠١٥، فشارەکان جارێکی دیکە بە توندی سەریان هەڵدایەوە.

ئەمڕۆ لە تورکیادا تەنانەت یەک ڕۆژنامەی چاپی ڕۆژانەش بە زمانی کوردی بڵاو نابێتەوە. لە ساڵی ٢٠١٤دا، سێ قوتابخانەی سەرەتایی کوردی لە ئامەد (دیاربەکر)، گەوەر (یوکسەکۆڤا) و جزیرە داخران، دوای ڕاگەیاندنی باری نائاسایی لە ساڵی ٢٠١٦شدا، زۆربەی میدیا، کۆمەڵە و دامەزراوە کولتوورییەکانی کورد داخران. ڕۆژنامەی «ئازادیا وڵات» کە تەنیا ڕۆژنامەی ڕۆژانەی کوردی بوو لە تورکیا، لە هەمان ساڵدا دەستی بەسەردا گیرا و ڕاگیرا.

سەرەڕای نەبوونی قەدەغەکردنی فەرمی، چالاکوانانی کورد دەڵێن زمانی کوردی لە کردەوەدا ڕووبەڕووی کۆسپ و سنووردارکردنی بەربڵاو دەبێتەوە. لە زۆربەی دادگاکاندا، تۆمەتبارانی کورد بۆ داکۆکیکردن لە خۆیان بە زمانی دایک، لەبەر نەبوونی وەرگێڕ دەناڵێنن و تەنانەت دەبێت تێچووی وەرگێڕانیش لەسەر کیسەی خۆیان بدەن. لە هەندێک لە بەندیخانەکانیشدا، ڕێگە بە ناردنی نامەی بەندکراوە سیاسییەکان بە زمانی کوردی نادرێت یان دەخرێتە ژێر تێچووی وەرگێڕانەوە.

نموونەی هاوشێوە لە دامەزراوە گشتییەکانی دیکەشدا دەبینرێت؛ لە فڕۆکەخانەی گەوەر (یوکسەکۆڤا)، سەرەڕای ئەوەی زۆربەی دانیشتوانی ناوچەکە کوردن، بەڵام ڕاگەیاندن و تابلۆکان تەنیا بە زمانەکانی تورکی و ئینگلیزین. لە نەخۆشخانەی «مێدیکاڵ پارک» لە شاری خارپێت (ئەلازیغ)، خزمەتگوزاریی وەرگێڕان بۆ ١٧ زمانی جیاواز دابین کراوە، بەڵام زمانی کوردی تێدا نییە؛ ئەمەش لەکاتێکدایە کە کوردی یەکێکە لە باوترین زمانەکانی ئەو ناوچەیە.

له پەرلەمانی تورکیاشدا بەکارهێنانی زمانی کوردی هێشتا وەک بابەتێکی هەستیار سەیر دەکرێت. پەرلەمانتارانی کورد چەندین جار ڕایانگەیاندووە کە لەکاتی قسەکردنیاندا بە کوردی، مایکەکانیان دەکوژێندرێتەوە یان قسەکانیان لە کۆنووسی فەرمیی پەرلەماندا وەک «زمانی نەزانراو» (Unknown Language) تۆمار دەکرێت.

یەکێک لە مشتومڕاوییترین ڕووداوەکان لە ساڵی ٢٠٢٥دا ڕوویدا؛ کاتێک «دایکانی ئاشتی» لە کۆبوونەوەی کۆمیسیۆنی «هاوپشتیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی» لە پەرلەمان، داوایان کرد بە زمانی کوردی قسە بکەن، بەڵام داواکارییەکەیان ڕەتکرایەوە و وتەکانیان بە زمانی کوردی لە دەقی فەرمیی کۆبوونەوەکەدا تەنیا بە سێ خاڵ «...» تۆمار کرا. ئەم دایکانە دوای کۆبوونەوەکە پرسیاریان کرد: «دەوڵەتێک کە هێشتا لەگەڵ زمانی کوردیدا ئاشت نەبووەتەوە، چۆن دەتوانێت کێشەی کورد چارەسەر بکات؟»

فشارەکان تەنیا لە کایەی سیاسیدا قەتیس نەکراون، بەڵکو فێربوون و آموزش‌دانی زمانی کوردیش هێشتا بەربەستی لەسەرە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا کۆمەڵەی «ئاوێستا» لە ئیزمیر، کە لە ساڵی ٢٠١٨وە خولی فێربوونی زمانی کوردی ڕێکدەخست، داخرا. هەروەها بەڕێوبەرایەتیی پەروەردەی پارێزگای وان لە ئاداری ٢٠٢٦دا، کۆمەڵەی کولتووری و هونەریی «ئارسیسا»ی لە شارۆچکەی ئەردیش، بەهۆی ڕێکخستنی خولی زمانی کوردییەوە بە بڕی زیاتر لە ٤٠٠ هەزار لیرە غەرامە کرد.

تونجای تاشتان، یەکێک لە بەرپرسانی ئەم ناوەندە دەڵێت پۆلیس تەنانەت چاودێریی ئەو خوێندکارانە دەکات کە دێنە پۆلەکانی زمانی کوردی و خێزانەکانیان بانگهێشت دەکات. ئەو جەخت دەکاتەوە کە بەردەوامیی ئەم جۆرە فشارانە داهاتووی زمانی کوردی دەخاتە مەترسییەوە و پێویستە ئەم زمانە خاوەنی پێگەی فەرمی و پاڵپشتیی یاسایی بێت.

لە پاڵ شێوەزاری کرمانجیی سەروودا، شێوەزاری «کرمانجکی» یان «زازاکی»یش وەک یەکێک لە گرنگترین شێوەزارەکانی کوردی لە تورکیا دادەنرێت. ئەم شێوەزارە لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە لەلایەن ڕێکخراوی یونسکۆ (UNESCO) خراوەتە لیستی ئەو زمانانەی کە مەترسیی لەناوچوونیان لەسەرە. توێژەران هۆشداری دەدەن کە ئەگەر دۆخەکە بەم شێوازەی ئێستا بەردەوام بێت، نەک تەنیا زازاکی بەڵکو تەنانەت کرمانجیش لە ماوەی ٥٠ ساڵی داهاتوودا ڕووبەڕووی مەترسیی جیدیی لاوازبوون و کەمبوونەوەی ئاخێوەرانی دەبێتەوە.

گرووپی «واتە» کە لە دەیەی ١٩٩٠ەوە کار لەسەر ستانداردکردنی شێوەزاری زازاکی دەکات، تا ئێستا هەزاران وشە و ڕێسای ڕێزمانیی ئەم شێوەزارەی تۆمار کردووە. ئەندامانی ئەم گرووپە پێیان وایە بەبێ خوێندنی فەرمی و پاڵپشتیی دامەزراوەیی، پاراستنی زمانی کوردی بۆ نەوەکانی داهاتوو کارێکی یەکجار دژوار دەبێت.

لەکۆتاییدا، ئەگەرچی سیاسەتی «ئینکاری ڕەها»ی ناسنامەی کوردی بە بەراورد بە دەیەکانی ڕابردوو نەرمتر بووە، بەڵام زۆربەی چالاکوانانی کورد پێیان وایە کە زمان و کولتووری کوردی هێشتا لە تورکیادا ڕووبەڕووی جۆرێک لە «قەدەغەکردنی ناڕاستەوخۆ و نافەرمی» دەبێتەوە، کە ئەمەش دەکرێت لە درێژخایەندا ببێتە هۆی داخورانی قۆناغ بە قۆناغی یەکێک لە سەرەکیترین توخمەکانی ناسنامەی گەلی کورد.