لە چەندین قۆناغی مێژوویدا ئەم جۆرە هاوپەیمانیەتەی نێوان بازرگانان و پیاوانی ئاینی سەرئەنجامی گرنگی لێکەوتۆتەوە، وەک:

١- هاوپەیمانی بازاڕیان لەگەڵ پیاوانی ئاینی لەساڵی ١٨٩٠  کە بـە “شۆڕشـی تووتـن” یـان “تەنبـەک” (نەهزەتـى تەنباکـۆ بـە فارسـی)ناسـرا، لەم ساڵەدا هاوپەیمانـی بازرگانانـی بـازاڕ و پیاوانـی ئایینـی دروستبو، کە ئەمەش لـە کاردانـەوەى بەخشـینى ئیمتیـازى بازرگانـى توتـن بـوو بـۆ مـاوەى پەنجـا سـاڵ لە لایەن شاوە بـە خاوەنـى کۆمپانیایەکـى بەریتانـى کـە بـە (تاڵبـووت)

ناودەبـرا، لەکاتێکـدا ژمارەیەکـی زۆر لـە ئێرانییـەکان لـە چانـدن و بازرگانـى تووتنـدا کار یـان دەکـرد و سـەرچاوەی سـەرەکی داهاتیـان بـوو.

بازرگانـەکان بـۆ پاڵپشـتی ڕوویـان لـە پیاوانـی ئایینـی کـرد، تاوەکـو توانیـان فەتوایـەک لـە ئایەتوڵـا میـرزا حەسـەن شـیرازی وەربگـرن کـە بەکارهێنانـى تووتنـى یاسـاغ دەکـرد. بازرگانـەکان لـە مزگەوتـی (جەوهەر شـا )، مانگرتنیـان ڕاگەیانـد،لـە ئەسفەهان دوکان و بازاڕەکانیـان داخسـت،پاشـان مانگرتنەکـە گواسـترایەوە بـۆ تـاران، هەندێکیـان تووتنەکانیـان سـووتاند، ئـەو بابەتـەش پـەرەی سـەند تاوەکـو پێکدادانـەکان گەیشـتە نزیکـى کۆشـکى شـا، گرژییـەکان بـەردەوام بـوون و بازرگانـان و پیاوانـی ئایینـی بەهێـزی هاوپەیمانییـەکەیان بـۆ کۆکردنـەوەى خەڵکـى لـە بـازاڕ و مزگەوتەکانـدا بـۆ دەرکـەوت، ناڕەزایەتییـەکان بـە خێرایـی لـە شـارێکەوە بـۆ شـارێکی دیکـە دەگوازرایـەوە و سەر تاسـەری وڵاتـى گرتەوە، لەبەرامبـەردا بەشـێک لـە بازرگانـەکان کۆمەکـى دارایـی ئـەو کەسـانەیان کـرد کـە بەهـۆی مانگرتنەکانـەوە زیانیـان بەرکەوتبـوو، هەندێکجاریـش خەرجییەکانـی ناڕەزایەتییەکانیـان لـە ئەسـتۆ دەگـرت. بـەم شـێوەیە پشـتیوانی و تەیارکـردن بـەردەوام بـوو تـا لەکۆتاییـدا گەیشـتن بـە بەدیهێنانـى ئامانجەکانیـان و شـا ناچـار بـوو ئیمتیازەکـە هەڵبوەشـێنێتەوە و کارەکانـی کۆمپانیـا بەریتانیەکـە ڕابگرێـت.

٢- شۆڕشـی دەسـتووری یان ( جنبش مشروطە)

لـە مـاوەی سـاڵانى (۱۹۰۵ - ۱۹۱۰)، کـە بـە دانانـى یەکەمیـن دەسـتوور و پێکهێنانـی یەکـەم ئەنجوومەنـى نوێنـەران (پەڕلەمـان) لـە مێـژووی وڵاتـى ئێرانـدا کۆتایـی هـات.

شۆڕشـەکە لـە دەرەنجامـى ناڕەزایـی بازرگانانـی بـازاڕ لـە بەرامبـەر باڵادەسـتى ڕاوێـژکارە بیانییـەکان بەسـەر ئابووریـدا سـەریهەڵدا، بەتایبەتـی بەلجیکییـەکان کـە موزەفەرەدیـن شـای کـوڕی ناسـرەدین شـاى قاجـار پشـتی پێدەبەسـتن. بازرگانـان داوایـان دەکـرد گومرگـە زیادکراوەکانـى سـەر کاڵاکانیـان لاببرێـت، بـەڵام شـا وەڵامـی داواکارییەکانیانـى نەدایـەوە، بازرگانانـی بـازاڕیش وەک کاردانەوە مانیـان گـرت، حکوومەت لـە ترسـى تەشەنەسـەندنى بـۆ شـارەکانى دیکـە، هەوڵیـدا کۆتایـى پێبهێنێـت، بۆیـە والـی تـاران کۆمەڵێـک بڕیـاری تۆڵەسـێنانەى لـە دژی بەشـێک لـە بازرگانـەکان دەرکـرد. ئـەوەش زیاتـر تـووڕەى کـردن و بـەو هۆیـەوە بازاڕەکانیـان داخسـت و مانگرتنـی گشـتییان ڕاگەیانـد و پەنایـان بـۆ پیاوانـی ئایینـی و مزگەوتـەکان بـرد، لـە بەرامبـەر ئـەو کارە سـەرکوتکارانەدا داوای لابردنـی سـەرۆکی حکوومەتیـان کـرد. گرنگتریـن داواکارییـان پێکهێنانـی ئەنجوومەنێـک بوو کـە سـەر بـە (شـا)، نەبێـت و لـە هەمـوو شـارەکانی ئێرانـدا لقـی هەبێـت، نـەک تەنهـا لـە پایتەختـدا، وەک ئـەوەی شـا دەیویسـت. گرژییـەکان پەرەیـان سـەند و توندوتیژییـەکان زیاتـر بـوون، تاوەکوو ئایەتوڵـا عەبدوڵـا بەهبەهانـى پێشـنیاری بـۆ بازرگانـەکان کـرد ئەگـەر هاتـوو حکوومەت بـەردەوام بـوو لەسـەر بەکارهێنانـی توندوتیـژی، ئـەوا پەنـا بـۆ باڵیۆزخانـەی بەریتانیـا ببـەن بـە هاندانـی کونسـوڵی ئینگلیـز، بۆیـەبازاڕییـەکان لـە باڵیۆزخانـەی بەریتانیـا مانیـان گـرت، بازرگانـەکان خوێندکارانـی قوتابخانـە ئایینیـەکان و گرووپەکانـی دیکـەی خەڵکیـان ڕازی کـرد کـە بچنـە پاڵیـان و لـە باڵیۆزخانـەی بەریتانیـادا مـان بگـرن، هەندێـک لـە بازرگانەکانیـش بـە تـەواوی ئامادەییـان دەربـڕى کـەتێچـووی دارایـی بـۆ ئـەو کارە لـە ئەسـتۆ بگـرن، خێوەتـەکان هەڵـدران، خـۆراک و کەرەسـتەی بژێـوی پێویسـت بـۆ چەنـد ڕۆژێـک دابینکـرا، ژمـارەی خۆپیشـاندەران بـۆ بیسـت هـەزار کـەس بەرز بـووەوە، خۆپیشـاندانەکان بـۆ مـاوەى بیسـت ڕۆژ بـەر دەوام بـوون.

لەکۆتاییـدا (شـا ) داواکاری بازرگانەکانـى پەسـەندکرد و ئەنجوومەنەکـەی دامەزرانـد بـەو شـێوەیەی کـە زانـا و بازرگانـەکان دەیانویسـت. بەم جۆرەش لـە سـایەى هاوپەیمانـی بازرگانـان و پیاوانـی ئایینیـدا، یەکـەم پەڕلەمـان لـە مێـژووی وڵاتـدا پێکهێنرا، لەکۆى (۱۶۱) کورسـى ئەنجوومەنەکە، بازرگانانی بازاڕ بوونە خاوەنى (۵۷) کورسـى واتـە (۳۵%) ئەنجوومەنەکەیـان پێکدەهێنـا. یەکـەم کارى نوێنـەران لـە ئەنجوومەنەکـەدا کـە پێشـینەیەکى بازرگانیـان هەبـوو، ڕەتکردنـەوەی قـەرزە دەرەکییـەکان بـوو، لەبـرى ئـەوە پێشـنیاری دامەزراندنـی بانکـی نیشـتمانیان کـرد و یەکـەم دەسـتوور یان بـۆ وڵاتەکەیـان پەسـەندکرد.

٣- دەتوانین بڵێین گرنگترین هاوپەیمانی لە مێژوودا هاوپەیمانی بازرگانان و عەمامە بەسەرەکان بوو لە ساڵانی ١٩٦٣- ١٩٧٨- ١٩٧٩

ئەو هاوپەیمانییەی بازرگانان (بازاڕ) و عەمامەبەسەران/عولەما یەکێک بوو لە گرنگترین هاوپەیمانییە سیاسییەکان لە مێژووی ئێران، بە تایبەتی لە ماوەی ١٩٦٣ تا ١٩٧٩ هۆکاری سەرهەڵدانی شۆڕشەکە لە ساڵی ١٩٦٣دا شا هەوڵیدا کۆمەڵێک چاکسازی لە کۆمەڵگا بە شێوەی خێرا مۆدێرن بکات (چاکسازی زەوی، سنووردارکردنی دەسەڵاتی عولەما، پێدانی پارێزبەندی بە ئەمریکیەکان هتد…

ئەمە زیانی گەورەی بە بازاڕ گەیاند (دارایی و بازرگانییان) و عولەماکانیش هەستیان کرد دەسەڵاتی ئایینییان کەم دەکرێت.

ستەمکاری سیاسی و نەبوونی ئازادی، حزبەکان و ڕۆژنامەکان سنووردار بوون، دەنگی ئۆپۆزسیۆن داخرا.

لە ئەنجامدا و دوای چەندین ساڵ و دورخستنەوەی خومەینی بۆ دەرەوەی وڵات، لە کۆتایدا هاوپەیمانی بازاڕ و عولەما بەهۆی هاوبەشبوونی بەرژەوەندی (دژ بە مۆدێرنکردنی فەرمی و ستەمکاری) سەرکەوتوو بوو، و ئەنجامەکەی گۆڕانکارییەکی گەورەی سیاسی بوو کە بە شۆڕشی ١٩٧٩ کۆتایی هات و جمهوری ئیسلامی ئێران دروستکرا.

لەبارەی ئەوەی لە ئێران دەگوزەرێت

بەشی دووهەم( ئایا مێژوو دووبارە دەبێتەوە)؟

لەبەشی یەکەمی نوسینەکەدا بەوردی باسمان لە سێ شۆڕش کرد کە بریتی بون لە شۆڕشەکانی( ١٨٩٠ شۆرشی توتن، شۆرشی دەستوری، شۆڕشی ١٩٧٩)، هەروەها باسمان لەوەکرد کە هەر یەک لەم شۆڕشانەی ڕویانداوە چەندین گۆڕانکاری بەدیهێناوەو گرنگترینیشیان شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ بوو کە ناسراوە بە انقلاب امام خمینی.

وەک شاهیدێک لە ماوەی چواردە ڕۆژی ڕابردوودا لەگەڵ چەند هاوڕێیەکم چەندین ناوچەو پارێزگای ئێران گەڕاوم و لە نزیکەوە هەڵسەنگاندم کردووە بۆ ئەم دۆخەی ئێستای ئێران، پاش بەدواداچونی مەیدانی خۆم بۆم دەرکەوت کە خۆپیشاندانەکان بە مەبەستی ڕوخاندن یان گۆڕینی دەسەڵات سیاسی ئێستا نیە، بەڵکو داواکارییە بۆ چاکسازی ئابووری و فراوانکردنی پانتایی ئازادی و بەهەدەرنەدانی سامانی ناوخۆی ئێران لە دەرەوەی سنوورەکانیدا.

سەرەتا خۆپیشاندانەکان لە بازاڕی گەورەی تاران سەریهەڵدا، کاتێک خاوەن کۆگاو جوملە فرۆشەکانی (مۆبایل و کەلوپەلی ئەلیکترۆنی)، دووکانەکانیان داخست (هێشتاش هەندێکی هەرداخراوە)، لەبەرامبەر بەرزبوونەوەی خێرای دۆلار و داشکانی نرخی تمەن و باجە زۆرەکانی دەوڵەت لەسەریان. هەروەها لەهەمان کاتیشدا پێش هەڵبژاردن بەڵێن درابو کە موچەی  خانەنشینانیش زیادبکرێت کەچەندین ساڵە داوای باشترکردنی ژیان و گوزەرانیان دەکەن و ناڕازین لەو دۆخەی کە تیایدان، هەروەها خوێندکارانی زانکۆ ئەم ناڕەزاییانەی کاسبکارانیان بەدەرفەت زانی و هاوشانی بازاڕیان دەستیان کرد بە دەربڕینی ناڕەزایەتی.

لە پارێزگای تاران تەنیا لە یەک جێگە خۆپیشاندان هەیە ئەویش ناو بازاڕە ( بە ڕێژەیەکی کەم )، لە دوای گفتووگۆی حکوومەت  لەگەڵ بازاڕییەکان زۆرێکیش لە دوکان و جوملە فرۆشەکان کراونەتەوەو ژیان ئاساییە، لەو جێگەیەی کە خۆپیشاندان هەبوو بەندە لەنزیکەوە تەماشام کردن نزیکەی ٢٥ کەسێک بوون کە دەتوانم بڵێم پانزەیان ژن بوون.

 لە پارێزگای هەمەدان گردبونەوە هەبوو بەڵام بەکەمی و کۆتایی پێهات. دۆخەکە لە ئیلام زۆر توندە بەڵام ئەمڕۆ حکوومەت لیژنەی تایبەتی بۆ پێک هێناو بڕیارە داواکارییەکانیان جێ بەجێ بکەن.

لە پارێزگای سنە و دەرەوەی شارەکانی دۆخ ئاساییە، ناوچە کوردییەکانی دیکە وەک بۆکان و مەهاباد دۆخ ئاساییە، لە کرماشان دۆخەکە ئاساییە، ئەوەی هەیە هەندێک جوڵەو گردبونەوە لە دەوڵەت ئاباد کە لە دەرەوەی کرماشانە هەبوو بۆ چاکسازی ئابووری و سیاسی، بە بڕوای خۆم ناوچە کوردییەکان لەم کاتەدا زۆر ژیرانە دەجوڵێنەوە، پرسیارم لە هەندێک کەس کرد لە وەڵامدا دەیان وت: ئێمە خۆمان بۆ فارس و تورک نادەین بە کوشت، کاتێک ئێمە لە شۆڕشی ژینا خوێنمان دەڕژا فارسەکان بێدەنگ بوون و وەک دوژمن تەماشایان دەکردین، هەتا ئامادەش نەبوون بڵين شۆڕشی ژینا و دەیان گوت ( مەهسا )، چوونکە ژینا ناوێکی کوردییە.

ناوچەی سیستان و بلوچستان و زاهیدان کە ناوچەیەکی سونیە و مەولانا عبدلحمید وەک زەعیمی ناوچەکە وایە و ناڕازییە لە دۆخی سیاسی و ئابووری، تا ئێستا بێدەنگە ئەمە لەکاتێکدایە کە ئەگەر کوردستان بڕبڕەی ناڕەزایەتی بێت ئەوا ئەو ناوچەیە دڵی ناڕەزایەتیەکانی ڕابردووبوە و هەمیشە حسابێکی گەورەی لەسەرکراوە.

کەوایە دەپرسین ئایا مێژوو دووبارە دەبێتەوە؟

بە تێگەیشتنم لە دۆخی ئێران و شێوازی حوکم و ناسینی هەرەمەکانی حوکم و سیاسەتی دەرەوەو ناوەوەی ئێران و گەڕانی مەیدانی لەو وڵاتەدا دەڵێم: دەسەڵاتی ئێستای ئێران وەک خۆی دەمێنێتەوەو بە دووریشی نازانم ئەم ناڕەزایەتیانە پلانی ناوخۆیی نەبێت بۆ شەرعیەتدان بە چاکسازی و ڕێکخستنی زیاتری ئێران بۆ ڕەهبەری سێیەم.!

وە هەروەها پێم وایە ئەو گۆرانکاریانەی کە دەکرێت لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکانەوە ڕووبدات و بەدەست بێت، لەدەرەوەی ئیرادەی ڕەهبەری ئێرانەوە نیە!

دەرئەنجامەکانی ئەم ناڕەزایەتیانە بە بۆچونی ئێمە:

١- نەرمبونی ئێران لە سیاسەتی دەرەوەیدا و کرانەوەی زیاتر بەڕوی ناوچەکە و جیهان بەتایبەتی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەمریکاو ئەوروپا.

٢- وازهێنان لە پرۆژەی هەنادرەکردنی شۆرش  و سڕ کردن و هێورکردنەوەی بەرەی ( مقاوەمە).

٣- گرنگیدانی زیاتر بە ناوخۆی ئێران و باشترکردنی ژیان و گوزەرانی خەڵکی ئێران.

٤- کۆنتڕۆلکردنی دەسەڵات لە لایەن جەبهەی ئیسڵاحییەکانەوە کە خاتەمی و ڕۆحانی لە پشتیەوەن.