کوردپرێس: گۆڤاری «نشناڵ کۆنتێکست» لە ڕاپۆرتێکدا بە ناونیشانی «جۆگرافیای ستراتیژیی نوێی هەرێمی کوردستان»، وێنەیەک لە شێوازی جیاوازی کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان و تۆڕە ئابوورییەکان لەلایەن هەردوو حزبی دەسەڵاتداری هەرێمی کوردستانەوە (پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان) دەخاتە ڕوو. تەوەری سەرەکیی ڕاپۆرتەکە ئەوەیە کە هاوسەنگیی ئابووریی نێوان هەردوو حزب ئیتر تەنیا بە بڕی داهات یان ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمان ناپێورێت، بەڵکوو کۆنتڕۆڵکردنی سەرمایە ستراتیژییەکان و ئاستی پشتبەستنی یەکتری لە نێوان ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیاندا گرنگییەکی ڕۆژافزۆنی پەیدا کردووە.

لە مۆدێلی پارتی دیموکراتدا، دەسەڵاتی ئابووری لەسەر «قەبارە و بەرفراوانی» وەستاوە. بەشێکی زۆری کێڵگە نەوتییە بەرهەمهێنەرەکان، توانای سەرەکیی پاڵاوگەکان، ڕێڕەوی هەناردەکردنی فیشخابوور بۆ تورکیا و بەشێکی گەورەی پیشەسازییەکانی بەرهەمهێنان لە تەوەرەی هەولێر-دهۆکدان. پیشەسازییەکانی پۆڵا، دەرمان، خۆراک، پلاستیک، بەستەبەندیکردن، ئەلەمنیۆم و کەرەستەی بیناسازیش ئەم تۆڕە تەواو دەکەن. کەواتە پارتی دیموکرات کۆنتڕۆڵی تۆڕێکی بەرفراوانی بەرهەمهێنان، پاڵاوتن، لۆجستیک و هەناردەکردنی لەدەستدایە.

بەڵام ڕاپۆرتەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە پارتی دیموکرات ئیتر وەک ڕابردوو ناتوانێت ئەم جۆگرافیا ئابوورییە بە شێوەیەکی سەربەخۆ بکاتە کارتی گوشاری سیاسی. دوای گۆڕانی سازوکاری فرۆشتنی نەوت، کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق «سۆمۆ» فرۆشتنی نەوتی گرتووەتە دەست و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانیش بە سازوکارێکی نوێوە کار دەکەن. بەم شێوەیە، پارتی دیموکرات هێشتا جۆگرافیای نەوت، پاڵاوگەکان و ڕێڕەوی هەناردەکردنی لەدەستدایە، بەڵام بەشە بازرگانی و داهاتییەکەی ئەم تۆڕە زیاتر لە ڕابردوو بەستراوەتەوە بە بەغداوە.

دوای ئەوە ڕاپۆرتەکە ئاماژە بە گرنگیپێدانی دووبارەی ڕێڕەوی نەوتی عێراق-تورکیا دەکات. داخرانی تەنگەی هورمز لە ۲۸ی شوبات بووە هۆی ئەوەی ڕێڕەوی باکوور ببێتە یەکێک لە حیاتی‌ترین و گرنگترین ڕێڕەوەکانی هەناردەکردنی نەوتی عێراق، و بەغداش ئامانجی زیادکردنی گواستنەوەی نەوت لە نزیکەی ۲۲۰ هەزار بەرمیلەوە بۆ ۷۷۰ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا بپێکێت. لە ئەنجامدا، پارتی دیموکرات بەشێک لە سەربەخۆیی بازرگانیی خۆی لەدەست داوە، بەڵام لە بەرامبەردا، گرنگیی ژیۆپۆلیتیکیی جۆگرافیای ژێر دەسەڵاتی پێشکەوتووە؛ چونکە ئەم ڕێڕەوە هاوکات بۆ بەغدا و واشنتۆن گرنگیی پەیدا کردووە.

لە لایەکی دیکەوە، مۆدێلی یەکێتیی نیشتمانی لەسەر «قوڵایی و یەکپارچەیی»ی سەرچاوەکان وەستاوە. گرنگترین سەرمایەی ئەم حزبە گازە. پەرەپێدانی کێڵگەی کۆرمۆر توانای پاڵاوتنی گەیاندووەتە ۷۵۰ ملیۆن پێی سێجا لە ڕۆژێکدا و بەرهەمهێنانیش گەیشتووەتە نزیکەی ۷۰۰ ملیۆن پێی سێجا لە ڕۆژێکدا. گرنگیی ئەم گازە تەنیا لە داهاتی فرۆشتنیدا نییە؛ گازی کۆرمۆر سووتەمەنیی بەشێکی گەورەی بەرهەمهێنانی کارەبای هەرێم دابین دەکات و لەم ڕێگەیەوە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە کارەبا، ماڵان، کارگەکان و چالاکیی ئابووریی ڕۆژانەوە.

ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە: نەوت دەکرێت دەرهێنرێت و داهاتەکەی لە بەشە جیاوازەکاندا خەرج بڕژێنرێت، بەڵام گاز لە تۆڕی بەرهەمهێنانی کارەبا و پیشەسازیدا قوفڵ بووە. بەدەستەوەگرتنی گاز، شێوازێک لە دەسەڵاتی پێکهاتەیی دەداتە یەکێتی کە تەنیا بە داهاتی ڕاستەوخۆوە سنووردار نییە.

قۆناغی دواتر ئەوەیە کە یەکێتیی نیشتمانی هەوڵی داوە کۆنتڕۆڵی گاز بکاتە کۆنتڕۆڵکردنی زنجیرەی پیشەسازی. کێڵگەی چەمچەماڵ و گرێبەستەکانی فرۆشتنی گاز بە پیشەسازییەکانی ناوچەی بازیان، گازی جۆگرافیای ژێر دەسەڵاتی یەکێتی ڕاستەوخۆ دەبەستێتەوە بە پیشەسازییەکانی چیمەنتۆ، پۆڵا و وێستگەکانی کارەباوە. بەپێی ڕاپۆرتەکە، شەش بەکارهێنەری پیشەسازی گرێبەستی درێژخایەنیان بۆ وەرگرتنی گاز ئیمزا کردووە و هێڵێکی بۆریی ۴۰ کیلۆمەتری بڕیارە گازی کێڵگەکە بگوازێتەوە بۆ بەکارهێنەرە پیشەسازییەکان لە بازیان.

لە زەمینەیەکی وەهادا، یەکێتیی نیشتمانی لە هەوڵی دروستکردنی زنجیرەیەکی ئابووریی تا ڕادەیەک تەواودایە: گاز، بەرهەمهێنانی کارەبا، پیشەسازییە پڕبەکارهێنەکانی وزە، پۆڵا و چیمەنتۆ. ئەم زنجیرەیە لە ناوچەی بازیان چڕ بووەتەوە و پاشان لە ڕێگەی سلێمانی و هەولێر و بازاڕی عێراقەوە بەرفراوانتر دەبێت. بەکارهێنانی گازی ناوخۆیی لە شوێنی نەوتی ڕەش (کۆرە) دەتوانێت تێچووی بەرهەمهێنانی پیشەسازییەکان کەم بکاتەوە و لە ئەنجامدا باڵادەستیی کێبڕکێکاریی پیشەسازییەکانی ئەم ناوچەیە زیاد بکات.

ڕاپۆرتەکە لە درێژەدا، تەوەرەی ئابووریی یەکێتیی نیشتمانی تەنیا بە بازیانەوە سنووردار ناکات. ناوچەی عەربەت و سلێمانی لە حاڵەتی شێوەگرتندان وەک جەمسەرێکی جۆراوجۆرتر بۆ بەرهەمهێنانی ئەلەمنیۆم، ماددە کانزاییەکان، پلاستیک، بەرهەمەکانی بیناسازی، دەرمان و کەرەستەی خۆراک. کەواتە لە مۆدێلی ئابووریی یەکێتیی نیشتمانیدا، بازیان-چەمچەماڵ دەبێتە جەمسەری پیشەسازییە قورسەکان و پڕوزەکان، و سلێمانی-عەربەت ڕۆڵی جەمسەری بەرهەمهێنانی جۆراوجۆر دەگێڕێت.

خاڵێکی گرنگی دیکە، ئاڕاستەی بازاڕی ئەم دوو مۆدێلەیە. ئابووریی پارتی دیموکرات زیاتر بە تۆڕی هەولێر-دهۆک، زاخۆ، تورکیا و بازاڕە دەرەکییەکانەوە بەستراوەتەوە؛ لە کاتێکدا ئابووریی یەکێتیی نیشتمانی زیاتر لە پێشوو بەرەو تەوەرەی سلێمانی-بازیان-چەمچەماڵ-کەرکووک و بازاڕی فیدراڵیی عێراق دەڕوات. ڕاپۆرتەکە پێی وایە ئەم ڕێڕەوە دەرفەت دەداتە یەکێتی کە بەشێک لە ئابووریی خۆی بەبێ تێپەڕبوون لە هەولێر و ڕێڕەوی تورکیا بە بازاڕی عێراقەوە ببەستێتەوە.

کەواتە، دەکرێت شێوازی کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان لەلایەن هەردوو حزبەوە بەم شێوەیە کورت بكرێتەوە:

پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق: کۆنتڕۆڵکردنی نەوت، پاڵاوتن، لۆجستیک، ڕێڕەوی تورکیا، بەرهەمهێنانی پیشەسازیی جۆراوجۆر و پەیوەندی لەگەڵ بازاڕە دەرەکییەکاندا.

یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان: کۆنتڕۆڵکردنی گاز، کارەبا، پیشەسازییە پڕوزەکان، بازیان، پیشەسازییە جۆراوجۆرەکانی سلێمانی و پەیوەندیی ئابووری لەگەڵ کەرکووک و بەغدادا.

ڕاپۆرتەکە ڕوونی دەکاتەوە کە پارتی دیموکرات هێشتا ئابوورییەکی گەورەتر، بەرفراوانتر و خۆڕاگرتری لەدەستدایە؛ بەڵام یەکێتیی نیشتمانی لە حاڵی دروستکردنی ئابوورییەکە بە یەکپارچەییی ستوونیی زیاترەوە. بە دەربڕینێکی دیکە، باڵادەستیی پارتی دیموکرات لە «بەرفراوانیی تۆڕەکە»دا و باڵادەستیی یەکێتیی نیشتمانی لە «قوڵایی زنجیرەی بەرهەمهێنان»دایە.

گرنگیی سیاسیی ئەم بارودۆخە لە قەیرانی پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا دەردەکەوێت. پارتی دیموکرات لە هەڵبژاردنی تشرینی یەکەمی ۲۰۲۴دا، ۳۹ کورسی لە بەرامبەر ۲۳ کورسیی یەکێتیی نیشتمانیدا بەدەست هێنا و لەسەر بنەمای ئەم باڵادەستییە هەڵبژاردنییە داوای پێگەی دامەزراوەییی گونجاو لەگەڵ دەسەڵاتی هەڵبژاردنی خۆی دەکات. بەڵام یەکێتیی نیشتمانی بێجگە لە پێکهاتەی هەرێمی و ئەمنیی سەربەخۆ، لە ڕێگەی بەغدا و کەرکووک و ئێستاش لە ڕێگەی سەرچاوەکانی گاز و پیشەسازییەکانەوە، کارتی مادیی زیاتری بۆ خۆڕاگری لە بەرامبەر بوون بە «شەریکی بچووکتر» لەبەر دەستدایە.

لە ئەنجامدا، لە ڕوانگەی «نشناڵ کۆنتێکست»ەوە، چەقبەستوویی سیاسیی هەرێم تەنیا ململانێ نییە لەسەر وەزارەتەکان. جیاوازیی سەرەکی لەسەر ئەوەیە کە «دەسەڵات» چۆن بپێورێت: لەسەر بنەمای ژمارەی کورسییەکان، قەبارەی ئابووری و دەستڕاگەیشتنی دەرەکی، یان لەسەر بنەمای کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوە گرنگەکان، وزە، ئاسایش، پیشەسازی و دەستڕاگەیشتن بە بەغدا. پارتی دیموکرات لە پێوەری یەکەمدا دەستی باڵای هەیە؛ یەکێتیی نیشتمانیش لە حاڵی بەهێزکردنی پێگەی خۆیدایە لە پێوەری دووەمدا.

لە یەک ڕستەدا، پەیامی سەرەکیی ڕاپۆرتەکە ئەوەیە: پارتی دیموکرات هێشتا ئابوورییە گەورەکەی هەرێمی کوردستانی لەدەستدایە، بەڵام یەکێتیی نیشتمانی بەپێی کات دەست دەگرێت بەسەر سەرچاوەیەکدا کە ئابووریی پارتی دیموکرات ناتوانێت بەئاسانی جێگرەوەی بۆ بدۆزێتەوە؛ بەم هۆیەوە، باڵادەستیی هەڵبژاردنیی پارتی دیموکرات ئیتر بەئاسانی ناکرێتە باڵادەستیی دامەزراوەیی و سیاسی.