بەپێی هەواڵی کوردپرێس، دۆکیۆمێنتارییەکی کەناڵی چواری بەریتانیا پەردە لەسەر یەکێک لەو بەشانەی مێژووی داگیرکاریی بەریتانیا لادەدات کە کەمترین گێڕانەوەی بۆ کراوە؛ ئەو قۆناغەی کە لە دەیەی ١٩٢٠دا، هێزی ئاسمانیی شاهانەی بەریتانیا (RAF) بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کوردەکان لە عێراق، گوند و شارۆچکە کوردنشینەکانی بۆردوومان کرد و دانیشتووانەکەیانی کردە ئامانجی هێرشە ئاسمانییەکان. ئەم دۆکیۆمێنتارییە کە لەسەر بنەمای بەڵگەنامە نهێنییەکان، وێنە ئەرشیفییەکان و گفتوگۆ لەگەڵ فڕۆکەوانانی پێشوو و شایەتحاڵانی عەینی دروستکراوە، نیشانی دەدات چۆن "هێزی ئاسمانی" بوو بە ئامرازێک بۆ پاراستنی باڵادەستیی داگیرکاریی بەریتانیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

بۆردوومانکردن بۆ پاراستنی ئیمپراتۆرییەت

دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، عێراق کەوتبووە ژێر ڕاسپاردە (ئینتیداب)ی بەریتانیاوە. لەم قۆناغەدا، کوردەکان بە سەرکردایەتیی شێخ مەحمودی بەرزنجی دژی دەسەڵاتی بەریتانیا ڕاپەڕین. بەهۆی قورسیی ئۆپەراسیۆنی زەمینی لە ناوچە شاخاوییەکانی کوردستاندا، حکومەتی لەندەن بڕیاری دا هێزی ئاگرینی ئاسمانی بۆ سەرکوتکردنی شۆڕشەکە بەکاربهێنێت.

لە دۆکیۆمێنتارییەکەدا هاتووە کە یەکەمین هێرشە ئاسمانییەکانی (RAF) دژی شاری ڕواندز و دواتر ناوچە جیاجیاکانی کوردستانی عێراق ئەنجام دران. فڕۆکە بەریتانییەکان ڕاسپێردرابوون گوندەکان بۆردوومان بکەن و تەنانەت ئەو چەکدارانەش کە لە دیدی فڕۆکەوانەکانەوە "ڕەفتاری دوژمنکارانە"یان هەبوو، بە چەکی ڕەشاش بکەنە ئامانج.

گێڕانەوەی شایەتحاڵە کوردەکان

سەرمەشقی دروستکەرانی دۆکیۆمێنتارییەکە بە پەڕینەوەی نهێنی لە سنوور، چوونە ناو ناوچە کوردنشینەکانی عێراق و گفتوگۆیان لەگەڵ چەندین بەساڵاچوودا کرد کە هێشتا بۆردوومانەکانی دەیەی ١٩٢٠یان لە یاد بوو. شایەتحاڵەکان باس لە هێرشە لەناکاوەکانی فڕۆکەکان، وێرانبوونی خانوووبەرەکان و کوژرانی خەڵکی سڤیل دەکەن؛ ئەو یادەوەرییانەی کە دوای تێپەڕبوونی چەندین دەیە، هێشتا لە یادگەی بەکۆمەڵی خەڵکی ناوچەکەدا ماونەتەوە.

دانپێدانانی فڕۆکەوانە بەریتانییەکان

دۆکیۆمێنتارییەکە گفتوگۆ لەگەڵ فڕۆکەوانانی پێشووی هێزی ئاسمانیی شاهانەش لەخۆدەگرێت. یەکێک لەوان دەڵێت ئەرکیان فڕین بووە بەسەر گوندەکاندا، بەردانەوەی بۆمبەکان و دواتر کەمکردنەوەی بەرزیی فڕینەکەیان بۆ دڵنیابوون لە پێكانی ئامانجەکە. فڕۆکەوانێکی دیکە پشتڕاستی دەکاتەوە کە فەرمانیان پێکرابوو هەر چەکدارێکی کورد کە "دوژمنکار" دەربکەوێت، گوللەبارانی بکەن.

سەرەڕای ئەمەش، بەشێک لەم سەربازانە ساڵانێک دواتر پەشیمانیی خۆیان بەرامبەر بە کارەکانیان دەربڕیوە. یەکێک لەوان دەڵێت هەرگیز هەستی بە باشی نەکردووە لە کوشتنی کوردەکان و پێیوایە سیاسییەکان بەرپرسی سەرەکیی ئەم بڕیارانە بوون.

ڕۆڵی ئارتۆر هێریس

دۆکیۆمێنتارییەکە ئەوە دەخاتەوه یاد کە یەکێک لە ئەفسەرە گەنجە بەشداربووەکانی ئەم ئۆپەراسیۆنە، ئارسەر هێریس بووە؛ ئەو کەسەی کە دواتر لە جەنگی جیهانیی دووەمدا بوو بە فەرماندەی هێزی بۆمبهاوێژی بەریتانیا. هێریس لە ساڵی ١٩٢٤دا نووسیبووی: «عەرەب و کورد ئێستا دەزانن بۆردوومانی ڕاستەقینە واتە چی؛ تەنها لە ٤٥ خولەکدا، چوار یان پێنج فڕۆکە دەتوانن گوندێکی تەواو نزیکەی وێران بکەن و سێیەکی دانیشتووانەکەی بکوژن یان بریندار بکەن.»

چەرچڵ و ستراتیژی "کۆنترۆڵ لە ئاسمانەوە"

بەپێی ئەم دۆکیۆمێنتارییە، قەیرانی کوردستان حکومەتی بەریتانیای ڕووبەڕووی تێچوویەکی قورسی سەربازی کردبووەوە. وینستۆن چەرچڵ، کە لەو سەردەمەدا بەرپرسی دۆسیەی عێراق بوو، دوای پێشنیازی فەرماندەی هێزی ئاسمانی، هیو ترێنچارد، ڕەزامەندیی دەربڕی لەسەر پلانی گۆڕینی هێزە زەمینییەکان بە بۆردوومانی ئاسمانی. ئامانجی ئەم سیاسەتە، کەمکردنەوەی تێچووەکان و کوژراوانی هێزە بەریتانییەکان بوو.

تاقیکردنەوەی چەکە نوێیەکان

دۆکیۆمێنتارییەکە ئاشکرای دەکات کە وەزارەتی ئاسمانیی بەریتانیا، کوردستانی کردبووە گۆڕەپانی تاقیکردنەوەی تاکتیک و چەکە نوێیەکان. لە بەڵگەنامەکانی ئەو سەردەمەدا ناوی بۆمبە فۆسفۆرییەکان، ڕاکێتی ئاسمان بۆ زەوی، بۆمبی کات بۆداڕێژراو (تەقینەوەی دواخراو) و تەنانەت پلانی بەکارهێنانی ماددە ئاگرینەکانیش هاتووە. فڕۆکەوانەکان ڕوونی دەکەنەوە کە بۆمبەکانی تەقینەوەی دواخراو بۆ ئەوە بەکاردەهێنران تا ئەو گوندنشینانە بکەنە ئامانج کە دوای کۆتاییهاتنی هێرشەکە دەگەڕانەوە بۆ سەر ماڵ و حاڵی خۆیان.

هێرشکردنە سەر سلێمانی

یەکێک لە بەشە گرنگەکانی دۆکیۆمێنتارییەکە بۆ بۆردوومانکردنی شاری سلێمانی تەرخانکراوە. دوای ئەوەی شێخ مەحمود ڕەتی کردەوە پابەندی فەرمانەکانی حکومەتی بەریتانیا بێت، بە خەڵکی شارەکە ڕاگەیەندرا کە سلێمانی بۆردوومان دەکرێت. ئەگەرچی پێش هێرشەکە بەیاننامە لە ئاسمانەوە بەسەر شارەکەدا بڵاوکرایەوە، بەڵام زۆرێک لە خەڵکی بەهۆی ئاشنانەبوونیان بە شەڕی ئاسمانی، هۆشدارییەکانیان بە هەند وەرنەگرت. هێرشە ئاسمانییەکان لە کۆتاییدا زیانێکی قورسیان بە شارەکە گەیاند و شێخ مەحمودیان ناچار کرد پاشەکشە بکات بۆ ناوچە شاخاوییەکان.

سانسۆرکردنی بەڵگەنامەکان

ئەم دۆکیۆمێنتارییە پەردە لەسەر چەند بەڵگەنامەیەکیش لادەدات کە نیشانی دەدەن فەرماندەکانی (RAF) ڕاپۆرتەکانی پەیوەندیدار بە ڕێژەی بۆردوومان و ژمارەی قوربانیانی سڤیلیان سانسۆر دەکرد. لە یەکێک لە نامەگۆڕینەوەکاندا، ترێنچارد فەرمانی دابوو کە بڕی بۆمبە بەردراوەکان و ژمارەی قوربانییەکان لە ڕاپۆرتەکاندا باس نەکرێن، بۆ ئەوەی ڕای گشتیی بەریتانیا لە ڕەهەندە ڕاستەقینەکانی ئۆپەراسیۆنەکە ئاگا دار نەبنەوە.

کەلەپووری سیاسەتێکی داگیرکاری

دۆکیۆمێنتارییەکە لە کۆتاییدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەکان لە کوردستانی عێراقدا، بوونە نەخشەڕێگایەک بۆ سیاسەتی "کۆنترۆڵکردن لە ڕێگەی هێزی ئاسمانییەوە" لە داگیرگەکانی تری بەریتانیادا و دواتر لە ناوچەکانی وەک وەزیرستان، سودان و یەمەنیشدا بەکارهێنران. ئەم ئەزموونە هەروەها بووە هۆی ڕاهێنانی نەوەیەک لە فڕۆکەوانان کە دواتر لە جەنگی جیهانیی دووەمدا پشتی سەرەکیی فەرماندەیی بۆمبهاوێژەکانی بەریتانیایان پێکهێنا. بەڵام بۆ خەڵکی کوردستان، ئەم قۆناغە بەبیرهێنەرەوەی یەکێک لە تالترین بەشەکانی مێژووی داگیرکاری و بۆردوومانکردنی خەڵکی سڤیلە.

ئەوەی لەم ڕاپۆرتەدا هاتووە، تەنها بەشێکە لە ناوەڕۆکی دۆکیۆمێنتارییە ٤٨ خولەکییەکەی کەناڵی چواری بەریتانیا کە لە ساڵی ١٩٩٢دا پەخشکراوە. ئەم دۆکیۆمێنتارییە سەرەڕای بۆردوومانکردنی ناوچە کوردنشینەکانی عێراق، پەرەسەندنی دۆکتۆرینی "کۆنترۆڵ لە ڕێگەی هێزی ئاسمانییەوە" لە داگیرگەکانی تری بەریتانیا لەوانەش وەزیرستان دەخاتە ڕوو و نیشانی دەدات چۆن ئەزموونی ئۆپەراسیۆن لە کوردستان، دواتر بوو بە نەخشەڕێگای بەکارهێنانی هێزی ئاستی لە سیاسەتە داگیرکارییەکانی لەندەنددا.