کوردپرێس- ناوچە کوردنشینەکانی ئێران لە ڕۆژاوای وڵات، لە نزیک عێراق و لە تەنیشت تورکیا و سووریا هەڵکەوتوون. ئەم شوێنە جغرافییە، ئێران دەبەستێتەوە بە بازاڕە گرنگەکان کە لە ساڵانی دواییدا بە تایبەتی بۆ هەناردەی نانەوتیی ناوچەیی گرنگ بوون. بە گوتەی هەندێک لە پسپۆڕانی بوارەی جێئوپۆلیتیک، «ئەگەر ئێران سەرنج بداتە هاوسێیە ڕۆژاواییەکانی، دەتوانێت بەشێک لە فشاری گەمارۆی دەریایی قەرەبوو بکاتەوە، بە مەرجێک کە ژێرخانەکانی دەروازە سنوورییەکان تۆکمە بکرێنەوە».
لە ڕاستیدا، ئەم ناوچانە دەتوانن ڕۆڵی «دەروازەی ڕۆژاوایی بازرگانی ئێران» ببینن؛ ڕۆڵێک کە هێشتا بە تەواوی بەکار نەهێنراون. بۆ گەیشتن بەو ئامانجە، پێویستە گۆڕانکارییەکی جدی لە تێڕوانینی بەڕێوەبەری لەم پارێزگایانەدا بکرێت. ئەگەر تواناکانی سنووری بە پەیوەندییە کەلتوورییەکان گڕێ بدرێن و هەندێک بەرچاوتەنگی کەم بکرێتەوە، دەتوانن هەم لە دۆخی قەیراندا و هەم لە درێژخایەندا یەکێک لە گرنگترین هێزەکانی بازرگانی ئێران بن.
سەرمایەی کۆمەڵایەتی؛ کارتێکی نەرم بەڵام کاریگەر
پەیوەندییە کەلتووری، زمانی و مێژووییەکان لەنێوان کوردەکانی هەردوو دیوی سنوور، یەکێکن لە گرنگترین دارایییە هەستپێنەکراوەکانی ئەم ناوچانە. ئەم هاوبەشیانە متمانەی دووبارە زیاد دەکەن و پرۆسەی بازرگانی ئاسانتر دەکەن. یەکێک لە شرۆڤەکارە ئابوورییەکان لەم بارەیەوە دەڵێت: «لە زۆربەی سنوورە فەرمییەکانی جیهان، دەوڵەتان هەوڵ دەدەن متمانە دروست بکەن، بەڵام لە ناوچە کوردنشینەکاندا ئەم متمانەیە بە شێوەی سروشتی هەیە و پێویستە بگۆڕدرێت بۆ سەرمایەی ئابووری.»
بەڵام، پسپۆڕان هوشداری دەدەن کە پشتبەستن تەنها بەو پەیوەندییە نافەرمیانە، بەبێ بەهێزکردنی دامەزراندنە فەرمییەکان، لە درێژخایەندا دەتوانێت ببێتە هۆی ناسەقامگیریی ئابووری. بۆیە یەکێک لە پێداویستییە گرنگەکان لەم ناوچانەدا گەشەپێدانی فەرمیی بازرگانی، زیادکردنی خێرای سەرمایەدانانی هاوبەش و واژۆکردنی ڕێککەوتننامەی چەندلایەنەیە. هەروەها، پێویستە بڕیارەکان لەسەر نەرمی لە سیستەم، لابردنی بوروکراسیی ناپێویست و چاودێری بۆ کەمکردنەوەی گەندەڵی و دەڵاڵی دەوڵەتی بە شێوەی جدی جێبەجێ بکرێن.
نەرمی بەرامبەر سزاکان؛ دەرفەتێک لەگەڵ ڕیسک
سنوورە زەویەکان، بە تایبەتی لە ناوچە شاخاوییەکاندا، کەمتر لە بەندەرە دەریاییەکان کەوتوونەتە ژێر چاودێری نێودەوڵەتی، و ئەمەش هەندێک لە بەربەستەکان تێدەپەڕێنێت. ئەم تایبەتمەندییە لە ساڵانی دواییدا بووە یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی بازرگانی سنووری.
بەڵام، هەندێک لە پسپۆڕانی بازرگانی بیانی جەخت دەکەنەوە کە «ئەگەر ئەم نەرمییە زۆر بێت و چاودێری نەبێت، دەتوانێت ببێتە هۆی فراوانبوونی ئابووریی سێبەر و کەمبوونی شەفافیەت.» بۆیە، بەڕێوەبردنی زیرەکانەی ئەم بوارە زۆر پێویستە.
بازاڕە نزیکەکان؛ سوودی ڕکابەرییەکی بەردەوام
عێراق، بە تایبەتی هەرێمی کوردستان، یەکێکە لە گرنگترین شوێنەکان بۆ کاڵا و کەلوپەلی ئێران. نزیکی جوگرافیایی، تێچووی گواستنەوە کەم دەکات و وەڵامدانەوەی خێرا بۆ داواکارییەکانی بازاڕ ئاسان دەکات. یەکێک لە پسپۆڕانی بازرگانی ناوچەیی دەڵێت: «لە دۆخێکدا کە هەناردە بۆ بازاڕە دوورەکان بەربەستی گەورەی لە پێشە، سەرنجدان بە هاوسێیان نەک هەر هەڵبژاردە، بەڵکوو پێویستییە.»
ئەم بازاڕانە، بە تایبەتی بۆ کەلوپەلی بەکارهێنەر و ماددەی بیناسازیی ئێران، توانایەکی بەرزی هەیە و دەتوانن وەک هێزی هەڵسووڕێنەری هەناردەی نانەوتی کار بکەن.
لاوازیی ژێرخانەکان؛ ئالنگارییەکی بنەڕەتیی ڕاستەقینە
لەگەڵ هەموو ئەو تایبەتمەندییانە، کەمبوونی ژێرخانی گونجاو یەکێکە لە گرنگترین بەربەستەکانی گەشەپێدانی بازرگانی لەم ناوچانەدا. ڕێگاکانی نالەبار، نەبوونی تۆڕی ڕێڵی کاریگەر، سنوورداربوونی تەرمیناڵە سنوورییەکان و لاوازی لە خزمەتگوزارییە گومرکییەکان، هەموویان دەبنە هۆی زیادبوونی کات و تێچووی ئاڵوگۆڕ.
پسپۆڕانی گواستنەوە باوەڕیان وایە کە «بەبێ سەرمایەدانانی جدی لە بنەماکاندا، هەر زیادبوونی قەبارەی بازرگانی دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی دەروازەی نوێ.» واتە، گەشەپێدانی بازرگانی بەبێ گەشەپێدانی ژێرخانەکان، نەک هەر بەردەوام نابێت، بەڵکوو کاریگەریی سیستەمیش کەم دەکاتەوە.
ئابووریی نافەرمی؛ شمشێرێکی دوولێوە بۆ بازرگانی سنووری
بەشێکی بەرچاو لە بازرگانی لە ناوچە سنوورییەکاندا بە شێوەی نافەرمی ئەنجام دەدرێت. ئەمە لە ماوەی کورتدا یارمەتی دەدات بۆ دەربازبوون لە گەمارۆکان، بەڵام لە درێژخایەندا کاریگەرییەکی نەرێنی هەیە. یەکێک لە ئابووریناسان دەڵێت: «ئابووریی نافەرمی لە دۆخی قەیراندا کارامەیە، بەڵام لە درێژخایەندا دەبێتە هۆی کەمبوونی داهاتی دەوڵەت و زیادبوونی گەندەڵی.»
ڕێگاچاری پێشنیارکراوی پسپۆڕان، گواستنەوەی هێواش بۆ فەرمیکردنی ئەم بازرگانییانەیە بە دروستکردنی هاندەر و کەمکردنەوەی بوروکراسی، نەک تەنها ڕێگرتنی توند.
پرسە ئەمنییەکان؛ ژێرخانی هەست پێنەکراوی گەشەپێدان
ئاسایش یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکان بۆ گەشەپێدانی بازرگانی لە ناوچە سنوورییەکان. هەرچەندە لە ساڵانی دواییدا دۆخی ئەمنی باشتر بووە، بەڵام هێشتا مەترسییەکانی وەک قاچاخی ڕێکخراو و گرژییە ناوچەییەکان هەن.
یەکێک لە پسپۆڕانی ئەمنی جەخت دەکاتەوە کە «گەشەپێدانی ئابووری خۆی دەتوانێت یارمەتی بە بەهێزکردنی ئاسایش بکات، بەڵام ئەم پەیوەندییە دوولایەنەیە و بەبێ کەمترین ئاسایش، سەرمایەدانان دروست نابێت.» بۆیە سیاسەتدانان لەم بوارەدا پێویستە هاو کات سەرنجی لەسەر گەشەپێدان و ئاسایش بێت.
دەرفەتی گۆڕان بۆ دەروازەی ناوچەیی؛ پێویستی بە دیپلۆماسیی چالاکە
ئەگەر ژێرخانەکان پتەو بکرێن و هەماهەنگیی سیاسی زیاد بکرێن، ئەم سنوورانە دەتوانن ببن بە دەروازە بازرگانییە گرنگەکان لەنێوان ئێران، عێراق، سووریا و تورکیا. ئەم کۆریدوورانە دەتوانن ڕۆڵی ئێران لە زنجیرەی دابینکردنی ناوچەیی بەهێز بکەن.
پسپۆڕانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان باوەڕیان وایە کە «بەبێ دیپلۆماسیی ئابووریی چالاک، ئەم توانایانە بە تەنهایی ئەنجام نادەن.» هاوکارییە چەندلایەنە، ڕێککەوتننامەی گومرکی و ئاسانکردنی تێپەڕاندنی کاڵا، لەوانەن کە پێویستە جێبەجێ بکرێن.
گەشەپێدانی ناوچە ئازادەکان؛ هێزی پێشخەر یان پڕۆژەی ناتەواو؟
دروستکردنی ناوچە ئازاد و تایبەتە ئابوورییەکان لەم ناوچانەدا، یەکێکە لە ڕێگاچارە پێشنیارکراوەکان بۆ گەشەپێدانی بازرگانی. ئەم ناوچانە دەتوانن بە پێشکەشکردنی هاندەری باجی و ئاسانکردنی یاساکان، سەرمایەدانەران ڕابکێشن.
بەڵام، هەندێک پسپۆڕ هۆشداری دەدەن کە «ئەگەر ئەم ناوچانە تەنها لەسەر کاغەز بمێنن یان ڕووبەڕووی بەڕێوەبەریی لاواز ببنەوە، نەک هەر یارمەتی گەشەپێدان ناکەن، بەڵکوو دەبنە هۆی بەفیڕۆدانی سەرچاوەکان.»
ڕکابەری ناوچەیی و مەترسییە سیاسییەکان
ئێران لەم ڕێگایەدا ڕووبەڕووی ڕکابەرانێک وەکوو تورکیا دەبێتەوە کە ژێرخانەکانیان بەهێزتر و پەیوەندییەکانیان فراوانترە. هەروەها، ناسەقامگیریی سیاسی لە وڵاتانی دراوسێ دەتوانێت کاریگەری لەسەر بازرگانی سنووری هەبێت.
یەکێک لە شرۆڤەکارانی ناوچەیی دەڵێت: «تەنها هەبوونی تایبەتمەندیی جوگرافییی بەس نییە؛ وڵاتان پێویستە بتوانن ئەم تایبەتمەندییە بگۆڕن بۆ تایبەتمەندیی ڕکابەری، ئەگەر نا، ڕکابەران پێش دەکەون.»
پێویستیی تێڕوانینی ستراتیژی
سنووری زەمینیی ناوچە کوردنشینەکان، لە دۆخی گەمارۆی سەر بەندەرەکاندا، دەرفەتێکی ستراتیژی بۆ ئابووری ئێرانن. ئەم سنوورانە دەتوانن بە پشتبەستن بە هەڵکەوتەی جوغرافیایی، سەرمایەی کۆمەڵایەتی و نزیکی بە بازاڕەکان، ڕۆڵێکی گرنگ لە بازرگانیدا ببینن.
بەڵام وەک پسپۆڕان جەختی لەسەر دەکەنەوە، بەگڕخستنی ئەم توانایە پێویستی بە کۆمەڵە هەنگاوێکی هاوبەش هەیە: لە سەرمایەدانان لە کەرتی ژێرخان بگرە تا چاکسازیی یاساکان، بەهێزکردنی ئاسایش و گەشەپێدانی دیپلۆماسیی ئابووری. بەبێ ئەم هەنگاوانە، ئەم توانایە هێشتا بە جێبەجێ نەکراوی دەمێننەوە.
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین کە داهاتووی بازرگانی ئێران زیاتر لە هەر کاتێک پەیوەستی بە توانای وڵات لە هەمەچەشن کردن و فراوانکردنی ڕێگاکانی بازرگانی هەیە. سنووری زەوینی ناوچە کوردنشینەکان، ئەگەر بە دروستی بەڕێوە ببرێن، دەتوانن ببن بە یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی ئەم هەمەچەشنکردنە و ڕۆڵێکی گرنگ دەبینن لە کەمکردنەوەی مەترسییەکانی سەر ئابووری ئێران.
Your Comment