قەیرانی گەرووی هورمز کە ڕۆژانە نزیکەی ٣.٢ بۆ ٣.٥ ملیۆن بەرمیل نەوتی عێراقی پێدا تێپەڕ دەبوو، بەغدای بە کردەوە لە سەرچاوەی سەرەکیی داهاتەکەی بێبەش کردووە. بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لە ٤.٢ ملیۆن بەرمیلەوە لە ڕۆژێکدا بۆ نزیکەی ١.٤ ملیۆن بەرمیل دابەزیوە و ئەم وڵاتەی ڕووبەڕووی دۆخێکی بێپێشینە کردووەتەوە. لە بارودۆخێکی ئاواماندا، هێڵی بۆریی عێراق-تورکیا (ITP) کە لە دڵی هەرێمی کوردستانەوە تێپەڕ دەبێت، وەک تاکە شادەماری کارا بۆ هەناردەکردنی نەوت ماوەتەوە. ئەو ڕێککەوتنەی کە بە نێوەندگیریی ڕاستەوخۆی ئەمریکا لە نێوان بەغدا و هەولێردا واژۆ کرا، لێشاوی نەوتی لەم ڕێگەیەوە گەڕاندەوە و قەبارەی هەناردەکردنی گەیاندە نزیکەی ٢٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا. ئەم پێچەوانەبوونەوە مێژووییە بۆ یەکەم جار حکومەتی فیدراڵی بۆ دابینکردنی داهاتە نەوتییەکانی، سەرەوژوور خستووەتە سەر هاوکارییەکانی هەولێر.

توانای وزەی هەرێم تەنیا لە نەوتدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو یەدەگی گازی سروشتیی ئەم ناوچەیەش ئاسۆیەکی بەرفراوان پێشان دەدات. بەپێی ڕاپۆرتی دامەزراوەی ئەتڵەنتیک، یەدەگی سەلمێندراوی گازی هەرێم بە نزیکەی ٢٥ تریلیۆن پێی سێجا دەخەمڵێندرێت، کە هاوتایە لەگەڵ بیست لەسەدی تەواوی یەدەگی گازی عێراق. وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێمیش سەرچاوە گەشەنەکردووەکانی گازی بە ١٩٨ تریلیۆن پێی سێجا ڕاگەیاندووە، کە نزیکەی سێ لەسەدی تەواوی یەدەگی جیهان دەگرێتەوە. ڕێکخراوی جیۆلۆجیی ئەمریکاش لەو بڕوایەدایە کە سەرچاوە نەدۆزراوەکان لە پشتێنەی چەماوەی زاگرۆسدا – کە بەشێکی گەورەی دەکەوێتە ناو خاکی هەرێمەوە – دەگاتە نزیکەی ٥٤ تریلیۆن پێی سێجا گاز. کێڵگە سەرەکییەکانی کۆرمۆر و چەمچەماڵ لە چەق و چەقی ئەم گۆڕانکارییانەدان. کێڵگەی کۆرمۆر کە لە لایەن کۆنسۆرتسیۆمێکی پێکهاتوو لە کۆمپانیاکانی ئیماراتی، ئینگلیزی، نەمسایی، هەنگاری و ئەڵمانییەوە بەڕێوە دەبرێت، زیاتر لە هەشتا لەسەدی کارەبای هەرێم دابین دەکات و تا ئێستا توانیویەتی پتر لە ٣.٥ ملیار دۆلار وەبەرهێنان ڕابکێشێت. بەرهەمهێنانی ئێستای گازی هەرێم لە نێوان ٥٤clock بۆ ٦٨٠ ملیۆن پێی سێجایە لە ڕۆژێکدا و ئامانجی ئەوەیە تا ساڵی ٢٠٢٧ بگاتە ١.٥ ملیار پێی سێجا.

نیشانەکانی گەڕانەوەی بڕیاردەرانەی ئەمریکا بۆ ناو هاوکێشەکانی وزەی ناوچەکە تەواو دیارن. لە کاتی سەردانی سەرۆک وەزیرانی هەرێم بۆ واشنتۆن، چەندین گرێبەست بە بەهای ١١٠ ملیار دۆلار لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکانی (ئێچ کەی ئێن ئینێرجی) و (وێستەرن زاگرۆس) بۆ گەشەپێدانی کێڵگە گازییەکانی "مێران و کوردەمیر" واژۆ کران. ئەم ڕێککەوتنانە کە دەکەونە پارێزگای سلێمانییەوە – کە لە ڕووی مێژووییەوە وەک ناوچەی باڵادەستیی ئێران دەبینرا – بە تەحەدایەکی ڕاستەوخۆ دژی پێگەی تاران لە باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراق دادەنرێن. گوشاری ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، هەروەها بووە هۆی کەمکردنەوەی پشکی کۆمپانیای ڕۆسنەفتی ڕووسی لە کۆمپانیای هێڵی بۆریی هەرێمدا لە شەست لەسەدەوە بۆ چل و نۆ لەسەد، ئەمەش نیشاندەری هەوڵەکانی واشنتۆنە بۆ وەدەرنانی ڕکابەرە جیۆپۆلەتیکییەکانی لە هاوکێشەی وزەی هەرێمدا. کردنەوەی گەورەترین کۆنسوڵخانەی ئەمریکا لە جیهاندا لە هەولێر بە تێچووی نزیکەی ٨٠٠ ملیۆن دۆلار و گواستنەوەی بەشێکی بەرچاوی هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا بۆ بنکەی هەریر لە هەرێم، پێداگریی واشنتۆن بۆ مانەوەی درێژخایەن لەم ناوچەیەدا دەسەلمێنێت. تۆماس باراک، نێردراوی تایبەتی ئەمریکا بۆ کاروباری سووریا، بە ڕاستەوخۆ پێشوازیی لە ڕێککەوتنی نێوان بەغدا و هەولێر کرد بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنی نەوت و دەستخۆشی لە ئازایەتی و هاوکاریی هەردوو لایەن کرد.

سەرەڕای ئەم دەرفەتە بێپێشینانە، ڕێگەی گۆڕینی هەرێم بۆ ناوەندێکی جێگیری وزە، ڕووبەڕووی ئاستەنگی جدی بووەتەوە. دامەزراوەکانی وزەی هەرێم لەبەردەم هێرشی گروپە چەکدارەکاندا زۆر بێبەرگرین و ئەو شاڵاوە بەرفراوانەی هێرشە درۆنییەکان لە هاوینی ڕابردوودا، بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمی لە ٢٨٠ هەزار بەرمیلەوە لە ڕۆژێکدا بۆ تەنیا هەشتا هەزار بەرمیل کەم کردەوە. کێڵگەی کۆرمۆریش چەندین جار کراوەتە ئامانجی هێرشی موشەکی و درۆنی. بەرپرسانی هەرێم ئەم هێرشانە دەخەنە ئەستۆی گروپە چەکدارەکان، لەوانەش هەندێک لە باڵەکانی حەشدی شەعبی. هەرچەندە بەغدا لێکۆڵینەوەی دەست پێکردووە، بەڵام تا ئێستا هیچ لایەنێکی دیاریکراو وەک تاوانبار نەناسێندراوە.

کێشە یاساییەکان و ناکۆکییە مێژووییەکانی نێوان بەغدا و هەولێریش قورسایی ئەم ئاستەنگانە زیاتر دەکەن. حکومەتی ناوەندی بە پشت بەستن بە بڕیارەکانی دادگای باڵا، گرێبەستە سەربەخۆکانی هەرێمی لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکاندا بە نایاسایی ڕاگەیاندووە و وەزارەتی نەوتی بەغداش ئەم ڕێککەوتنانە بە پێشێلکردنی ئاشکرای یاسا دەزانێت. ئەم ناکۆکییانە، هەرێمیان لە ناوچەیەکی خۆڵەمێشیی یاساییدا هێناوەتەوە و وەبەرهێنانە درێژخایەنەکانی ڕووبەڕووی مەترسی کردووەتەوە. قەیرانی دارایییش ڕەهەندەکانی ئەم کێشەیە قووڵتر دەکاتەوە؛ حکومەتی هەرێم لەژێر باری نزیکەی سی و سێ ملیار دۆلار قەرزدایە و بە توندی بەندە بە ناردنی بودجە لە بەغداوە. داخرانی دوو ساڵ و نیوەی هێڵی بۆریی نەوت لە ئاداری ٢٠٢٣ تا ئەیلوولی ٢٠٢٥ زەبرێکی کوشندەی لە ئابووریی هەرێم وەشاند و ناچاری کرد کە مەرجی قورستر لە دانوستانەکانیدا لەگەڵ بەغدا قبوڵ بکات.

شرۆڤەکاران ئاماژە بە دژایەتییەکی بنەڕەتی لە سیاسەتی ئەمریکاشدا دەکەن. واشنتۆن لە لایەکەوە دەیەوێت هەرێم بەهێز بکات وەک کێشێکی هاوسەنگکەر لە دژی پێگەی ئێران، بەڵام لە لایەکی تریشەوە نایەوێت هەرێم هێندە بەهێز بێت کە ببێتە هۆی پەرچەکرداری یاریچی و هاوپەیمانەکانی وەک تورکیا. ئەم دژایەتییە کە بە «داوی خۆسەری» دەناسرێت، بووەتە هۆی دوودڵیی ئەمریکا لە پێدانی سیستەمی پێشکەوتووی بەرگریی ئاسمانی بە هەرێم، چونکە هەنگاوێکی لەم شێوەیە لە لایەن بەغداوە وەک چەکدارکردنی لایەنێکی نادەوڵەتی دژی حکومەتی ناوەندی لێک دەدرێتەوە.

بەڵگەکان نیشانی دەدەن کە هەرێمی کوردستان لە نەزمی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەرەو ئەوە دەچێت ببێتە ناوەندێکی وزە بۆ ئەمریکا. قەیرانی گەرووی هورمز و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، دەرفەتێکی بێپێشینەی بۆ ئەم ناوچەیە ڕەخساندووە تا لە هەرێمێکی بەستراوەوە بە بوودجەی فیدراڵییەوە، ببێتە کارتێکی ستراتیژی بۆ مانەوەی ئابووریی عێراق و ئەکتەرێکی سەرەکی لە هاوکێشەکانی وزەی ناوچەکەدا.

لەگەڵ ئەوەشدا، سەرکەوتن لەم ڕێگەیەدا بەندە بە توانای هەرێم لە دابینکردنی ئاسایشی دامەزراوەکانی وزە لە دژی گرووپە چەکدارەکان، چارەسەرکردنی کێشە یاساییەکان لەگەڵ بەغدا لە ڕێگەی ڕێککەوتنێکی بەردەوام لە بواری نەوت و گازدا، و ڕاکێشان و پاراستنی وەبەرهێنان لە ژێرخانەکانی وزەدا سەرەڕای مەترسییە ئەمنی و یاساییەکان. بە پێچەوانەوە، ئەم توانایە زێڕینە دەکرێت ببێتە خاڵێکی لاواز بۆ دروستکردنی گوشاری دەرەکی و ناسەقامگیریی زیاتر لە ناوچەکەدا. ڕێکخستنی نوێی وزەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەرێمی کوردستانی خستووەتە چەقی گرژییە جیۆپۆلەتیکییەکان و چارەنووسی بە پلەی یەکەم بەندە بە بەڕێوەبردنی ژیرانەی ئەم گرژییانە.

*موحسین قادرمەرزی – دکتۆرا لە جیۆپۆلەتیک و هاوکار لە پەیمانگای لێکۆڵینەوە نێودەوڵەتییەکانی وزە